Quốc hội Anh cảnh báo chính phủ: Cường điệu hóa chuyển đổi số không thể thay thế cho kết quả thực tế

Một ủy ban của Hạ viện Anh vừa cảnh báo rằng việc chính phủ quảng bá quá mức tiềm năng của chuyển đổi số trong khu vực công có thể phản tác dụng. Trọng tâm tranh cãi là tuyên bố trước đó của chính phủ cho rằng các dịch vụ công được tài trợ từ ngân sách như NHS, hội đồng địa phương và các cơ quan trung ương có thể tiết kiệm tới 45 tỷ bảng Anh mỗi năm nhờ số hóa. Theo lập luận ban đầu, khoản tiết kiệm này có thể đến từ việc đơn giản hóa quy trình, tự động hóa bằng AI, mở rộng các kênh dịch vụ số chi phí thấp và giảm gian lận thông qua tự động hóa tuân thủ. AI, hay trí tuệ nhân tạo, là công nghệ cho phép phần mềm thực hiện các tác vụ vốn cần con người như phân tích dữ liệu, dự đoán hoặc xử lý hồ sơ.

Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ của Hạ viện Anh, thường được viết tắt là SITC, cho rằng con số 45 tỷ bảng là ví dụ điển hình của sự ‘hype’ do giới bộ trưởng dẫn dắt. Trong bối cảnh công nghệ, ‘hype’ có thể hiểu là sự thổi phồng kỳ vọng hoặc đưa ra dự báo quá đẹp so với khả năng triển khai thực tế. Theo báo cáo của ủy ban, kiểu thông điệp quá lạc quan này không giúp thúc đẩy cải cách số trong khu vực công mà còn làm suy giảm độ tin cậy của chính phủ, gây bối rối cho đội ngũ công chức và tạo cảm giác rằng sự lạc quan thái quá được tưởng thưởng nhiều hơn là kết quả thật.

Các chuyên gia độc lập cũng bày tỏ hoài nghi từ sớm. Nick Davies, Giám đốc chương trình tại Institute for Government, nhận định 45 tỷ bảng là con số rất lớn, đặc biệt khi phần lớn chi tiêu của chính phủ nằm ở lương nhân sự và hạ tầng. Ông nhấn mạnh cần phân biệt giữa ‘cải thiện năng suất’ và ‘cashable savings’. Cải thiện năng suất nghĩa là cung cấp dịch vụ tốt hơn với cùng mức chi tiêu, còn ‘cashable savings’ là khoản tiết kiệm thực sự có thể cắt giảm khỏi ngân sách hoặc tái phân bổ ngay. Đây là khác biệt quan trọng vì nhiều dự án số giúp tăng hiệu quả vận hành nhưng không tự động biến thành khoản tiền mặt tiết kiệm được.

Tranh cãi hiện nay không phải lần đầu xuất hiện tại Anh. Năm 2018, khi chính quyền Bảo thủ còn nắm quyền, chính phủ cũng từng hứa hẹn một ‘cuộc cách mạng công nghệ’ cho NHS, tức hệ thống y tế công quốc gia của Anh. Mục tiêu khi đó là xây dựng một kiến trúc công nghệ hiện đại làm nền cho thế hệ dịch vụ số mới. Tuy nhiên, hai năm sau khi khởi động, chiến lược số hóa của NHS vẫn chưa có kế hoạch triển khai cụ thể. Ủy ban Tài khoản Công của Quốc hội, hay PAC, khi đó đã cảnh báo rằng nếu không có lộ trình chi tiết, khoản đầu tư 8,1 tỷ bảng từ tiền thuế của dân có nguy cơ không mang lại giá trị tương xứng.

Phản hồi trước báo cáo mới, đại diện chính phủ Anh cho biết các nền tảng số đã tạo ra khác biệt thực tế trong dịch vụ công và nhấn mạnh rằng Roadmap for Digital Government được công bố đầu năm nay đã đưa ra chương trình cải cách chi tiết, có các mốc rõ ràng và cơ chế theo dõi tiến độ. ‘Roadmap’ có thể hiểu là lộ trình chiến lược, mô tả các bước triển khai theo thời gian. Tuy nhiên, ủy ban chỉ trích việc chính phủ công bố lộ trình này dưới dạng website thay vì phát hành thành ‘command paper’ – một loại tài liệu chính thức trình Quốc hội. Theo ủy ban, cách làm này cho phép nội dung bị cập nhật mà không phát tín hiệu cảnh báo trên GOV.UK, từ đó làm giảm mức độ giải trình và khả năng bị giám sát.

Báo cáo của SITC nhấn mạnh rằng cường điệu hóa không phải rào cản duy nhất đối với chính phủ số. Một vấn đề lớn khác là ‘legacy systems’ – tức các hệ thống công nghệ cũ, thường khó bảo trì, thiếu khả năng tích hợp và tiêu tốn nhiều chi phí để duy trì. Ủy ban cho biết khu vực công Anh vẫn thiếu dữ liệu đáng tin cậy về quy mô và tình trạng của các hệ thống cũ này, dù cam kết xử lý đã được đưa ra từ nhiều năm trước. Bên cạnh đó là tình trạng ‘vendor lock-in’, hay bị khóa chặt vào một nhà cung cấp công nghệ, khiến cơ quan nhà nước khó đàm phán giá, khó chuyển đổi nền tảng và phụ thuộc lâu dài vào một số tên tuổi lớn như AWS và Microsoft. AWS là Amazon Web Services, nền tảng điện toán đám mây cung cấp năng lực máy chủ, lưu trữ và nhiều dịch vụ phần mềm qua internet. Báo cáo cũng nhắc đến các hợp đồng gây tranh cãi với Palantir, công ty nổi tiếng về phân tích dữ liệu quy mô lớn cho chính phủ và tổ chức lớn.

Ủy ban còn dẫn ra một ví dụ cho thấy định hướng của Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ Anh đã thay đổi chỉ trong thời gian ngắn. Vào tháng 4/2026, Bộ trưởng phụ trách Chính phủ số và Dữ liệu xác nhận các thử nghiệm nội bộ đối với công cụ năng suất phát triển trong nhà đã bị tạm dừng vì bị ‘vượt qua’ bởi các nền tảng hiện đại hơn và phổ biến hơn trên thị trường, dù không nêu cụ thể đó là sản phẩm nào. Điều này phản ánh một thực tế quen thuộc trong ngành công nghệ: tốc độ thay đổi của nền tảng và công cụ là rất nhanh, khiến các dự án tự phát triển dễ mất lợi thế trước các giải pháp thương mại sẵn có.

Kết luận của ủy ban khá rõ ràng: nếu chính phủ muốn khu vực công trở nên hiệu quả hơn nhờ công nghệ, điều cần nhất là thực thi có kỷ luật, số liệu minh bạch và các mục tiêu có thể kiểm chứng, thay vì những tuyên bố quá hấp dẫn về khoản tiết kiệm khổng lồ. Việc thay thế hệ thống cũ hay thoát khỏi vendor lock-in đều là các bài toán khó, đòi hỏi nhiều năm và nguồn lực lớn. Nhưng theo các nghị sĩ, có một việc dễ làm hơn nhiều: ngừng thổi phồng kỳ vọng. Trong lĩnh vực chuyển đổi số, niềm tin của công chức, nhà lập pháp và người dân có thể quan trọng không kém bất kỳ nền tảng công nghệ nào.