Trung tâm dữ liệu có thể lĩnh đòn trực diện vì Trung Quốc siết đất hiếm, mốc tháng 11 trở thành phép thử lớn cho chuỗi cung ứng công nghệ

IEEE, tổ chức kỹ sư điện và điện tử lớn trên thế giới, vừa phát đi cảnh báo rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc có thể sớm gây tác động trực tiếp lên trung tâm dữ liệu. Đất hiếm là nhóm khoáng sản quan trọng dùng để sản xuất nhiều linh kiện điện tử và quang học. Theo phân tích được IEEE Spectrum đăng tải, lượng xuất khẩu một số vật liệu then chốt đã giảm mạnh, trong đó yttrium giảm khoảng 75% trong năm nay so với 2025. Khi Bắc Kinh chuẩn bị rà soát lại chính sách vào tháng 11, ngành công nghệ toàn cầu đang đối mặt nguy cơ một “nút thắt giấy phép” mới, tức tình trạng hàng hóa không bị cấm hoàn toàn nhưng bị làm chậm hoặc chặn lại bởi quy trình cấp phép xuất khẩu nghiêm ngặt.

Hai nguyên tố được nhắc đến nhiều nhất là erbium và yttrium. Erbium là vật liệu quan trọng trong các mạch khuếch đại tín hiệu quang, tức bộ phận giúp tăng cường tín hiệu ánh sáng trên các tuyến cáp quang. Cáp quang là hạ tầng truyền dữ liệu tốc độ cao cốt lõi của datacenter và Internet hiện đại, nên bất kỳ gián đoạn nào ở chuỗi cung ứng erbium đều có thể ảnh hưởng tới thiết bị mạng, kết nối liên trung tâm dữ liệu và hệ thống viễn thông. Trong khi đó, yttrium xuất hiện trong đèn LED trắng, màn hình hiển thị, bộ lọc vi sóng, laser thể rắn và đặc biệt là tụ gốm. Tụ gốm là linh kiện cực kỳ phổ biến trong gần như mọi thiết bị điện tử, có nhiệm vụ ổn định điện áp và hỗ trợ hoạt động của mạch điện. Điều đó có nghĩa là tác động của yttrium không chỉ dừng ở máy chủ mà còn lan sang thiết bị mạng, bộ nguồn, bo mạch và nhiều thành phần khác.

Trung Quốc bắt đầu hạn chế bán đất hiếm ra nước ngoài từ tháng 4 năm ngoái, như một phần trong phản ứng với các hàng rào thuế quan thương mại từ Mỹ. Sau đó, Bắc Kinh tiếp tục nâng mức độ kiểm soát bằng các quy định buộc doanh nghiệp phải xin giấy phép trước khi xuất khẩu bất kỳ hàng hóa nào chứa đất hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc. Cơ chế này khá giống với cách Mỹ từng dùng để hạn chế xuất khẩu thiết bị sản xuất chip tiên tiến của ASML sang Trung Quốc. ASML là hãng Hà Lan nổi tiếng với máy quang khắc, thiết bị then chốt để chế tạo chip bán dẫn hiện đại. Đáng chú ý, làn sóng siết thứ hai, vốn dự kiến bổ sung thêm 5 nguyên tố mới bao gồm erbium, đã bị tạm dừng trong 12 tháng từ tháng 11/2025 sau các cuộc đàm phán thương mại Mỹ – Trung. Khi thời hạn này kết thúc vào tháng 11 tới, Trung Quốc sẽ quyết định có dỡ bỏ hẳn hay tái áp dụng các biện pháp cứng rắn hơn.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nguồn cung đất hiếm là một trong những chuỗi khoáng sản quan trọng kém đa dạng địa lý nhất thế giới. Với nhóm đất hiếm dùng cho nam châm, Trung Quốc chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác toàn cầu trong năm 2024, nhưng mức độ thống trị còn lớn hơn ở khâu tách chiết và tinh luyện, lên tới khoảng 91%. Tách chiết và tinh luyện là quá trình biến quặng thô thành vật liệu đạt độ tinh khiết đủ để đưa vào sản xuất công nghiệp. Riêng với yttrium và erbium phục vụ thiết bị CNTT, tình hình còn nghiêm trọng hơn. IEEE Spectrum cho rằng Trung Quốc gần như là nguồn cung duy nhất ở quy mô công nghiệp: nước này khai thác 90% yttrium toàn cầu, đồng thời xử lý toàn bộ quặng thành dạng có thể sử dụng như yttrium oxide, tức oxit yttri, và cũng cung cấp toàn bộ erbium oxide, hay oxit erbium. Điều này biến chuỗi cung ứng hạ tầng số thành một hệ thống phụ thuộc mạnh vào một mắt xích duy nhất.

Washington đã bắt đầu triển khai nhiều biện pháp để giảm thế độc quyền gần như tuyệt đối của Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm. Gần đây, Bộ Quốc phòng Mỹ công bố khoản đầu tư 750 triệu USD nhằm bảo đảm nguồn cung đất hiếm cho nam châm từ một cơ sở sản xuất ở miền trung Brazil. Nam châm đất hiếm là thành phần thiết yếu trong động cơ điện, ổ cứng và nhiều hệ thống công nghiệp. Cùng lúc, Bộ Năng lượng Mỹ dành 500 triệu USD cho 7 dự án mở rộng năng lực chế biến khoáng sản quan trọng, sản xuất pin và tái chế vật liệu. Ngoài ra, tại hội nghị Critical Minerals Ministerial hồi tháng 2, Mỹ đã ký thỏa thuận với đại diện 54 quốc gia để thúc đẩy chuỗi cung ứng an toàn và bền vững hơn. Chính quyền Tổng thống Trump cũng khởi động Project Vault, một sáng kiến an ninh chuỗi cung ứng nhằm xây dựng kho dự trữ chiến lược khoáng sản quan trọng của Mỹ, với nguồn hỗ trợ lên tới 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ. Tuy nhiên, từ đầu tư mỏ, xây nhà máy tinh luyện đến đưa vật liệu vào sản xuất thực tế đều cần nhiều năm, nên các kế hoạch này khó có thể giải tỏa áp lực trong ngắn hạn.

Điều khiến giới công nghệ lo ngại không chỉ là sản lượng sụt giảm hiện tại, mà còn là khả năng Bắc Kinh tái kích hoạt hoặc mở rộng kiểm soát sang nhiều loại đất hiếm khác sau đợt rà soát tháng 11. Nếu điều đó xảy ra, tác động có thể lan từ linh kiện quang học, thiết bị mạng, máy chủ cho đến màn hình, nguồn điện và hàng loạt bộ phận điện tử cơ bản. Với datacenter, nơi phụ thuộc vào chuỗi cung ứng ổn định để mở rộng công suất AI, điện toán đám mây và dịch vụ trực tuyến, bất kỳ cú sốc nào về vật liệu đầu vào đều có thể khiến chi phí tăng, thời gian giao hàng kéo dài và kế hoạch triển khai hạ tầng bị chậm lại. Trong bối cảnh quan hệ Washington – Bắc Kinh vẫn căng thẳng vì thương mại và các vấn đề địa chính trị, cuộc gặp thượng đỉnh dự kiến giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vào tháng tới có thể trở thành biến số quan trọng định hình tương lai chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.