Anh tung gói mua sắm 100 triệu bảng để nuôi AI “cây nhà lá vườn”, nhắm vào NHS, quốc phòng và an ninh tác tử AI

Chính phủ Anh vừa khởi động những cuộc thi đầu tiên trong khuôn khổ chương trình mua sắm công trị giá 100 triệu bảng Anh, với mục tiêu đưa các startup trí tuệ nhân tạo trong nước tiếp cận hợp đồng khu vực công. Sáng kiến này được công bố như một phần trong nỗ lực giúp các doanh nghiệp AI “chiến lược” của Anh có cơ hội tăng trưởng, mở rộng quy mô và cạnh tranh toàn cầu. Thay vì chỉ hỗ trợ bằng chính sách, London đang dùng chính ngân sách mua sắm công như một đòn bẩy để tạo thị trường đầu ra cho công nghệ nội địa.

Chương trình mới mang tên R&D Procurement Scheme, tức cơ chế mua sắm phục vụ nghiên cứu và phát triển, là một phần của chiến lược Sovereign AI. Khái niệm “Sovereign AI” có thể hiểu là năng lực AI mang tính chủ quyền quốc gia: tự xây dựng công nghệ, hạ tầng và doanh nghiệp cốt lõi trong nước thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp nước ngoài. Bên cạnh gói mua sắm 100 triệu bảng, sáng kiến này còn đi kèm một quỹ đầu tư mạo hiểm riêng trị giá 500 triệu bảng để rót vốn trực tiếp vào các startup AI triển vọng của Anh.

Đợt triển khai đầu tiên tập trung vào bốn lĩnh vực then chốt. Với NHS, hệ thống y tế công của Anh, các công ty được mời phát triển công nghệ tự động hóa quy trình làm việc, điều phối chăm sóc và hỗ trợ ra quyết định. Trong quốc phòng, bài toán là kết nối dữ liệu một cách an toàn với các năng lực AI tiên tiến trên nhiều hệ thống khác nhau. Ở mảng tính toán, chính phủ muốn tìm giải pháp nâng hiệu quả cho hạ tầng AI, tức toàn bộ lớp máy chủ, chip, phần mềm và mạng lưới phục vụ việc huấn luyện hay vận hành mô hình. Cuộc thi thứ tư xoay quanh bảo mật và khả năng chống chịu của các AI agent, hay tác tử AI — loại phần mềm có thể tự động thực hiện nhiều bước công việc thay mặt người dùng, từ truy xuất dữ liệu đến ra lệnh cho hệ thống khác, nên cũng kéo theo rủi ro mới về kiểm soát và an ninh.

Một chi tiết đáng chú ý là chương trình không chỉ do các bộ ngành truyền thống vận hành. Bài toán tối ưu năng lực tính toán có sự tham gia của ARIA và Scaling Inference Lab. ARIA là cơ quan tài trợ nghiên cứu tiên phong của Anh, được thiết kế để hỗ trợ các dự án công nghệ rủi ro cao nhưng có thể tạo đột phá lớn. Còn “inference” là giai đoạn mô hình AI tạo ra câu trả lời hoặc dự đoán sau khi đã được huấn luyện; tối ưu inference đồng nghĩa giảm chi phí, điện năng và độ trễ khi triển khai AI ở quy mô lớn. Ở mảng an ninh mạng, cuộc thi được phối hợp với NCSC, tức Trung tâm An ninh mạng Quốc gia Anh, cơ quan phụ trách bảo vệ hạ tầng số trọng yếu trước các mối đe dọa mạng.

Theo kế hoạch, các công ty được chọn sẽ phối hợp trực tiếp với các cơ quan chính phủ để phát triển công nghệ ở cấp độ “demonstrator”, tức nguyên mẫu hoặc bản trình diễn đủ khả năng chứng minh tính hiệu quả trong môi trường thực tế. Nếu thành công, các giải pháp này có thể được mở rộng sang nhiều cơ quan công quyền khác, thậm chí thương mại hóa ra ngoài khu vực công. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý vì thay vì mua ngay sản phẩm hoàn chỉnh, chính phủ Anh đang đặt cược vào quá trình đồng phát triển giữa nhà nước và startup.

Động thái thúc đẩy mua sắm AI diễn ra trong bối cảnh một nghiên cứu riêng cho thấy toàn bộ các cơ quan chính phủ Anh hiện đều đã sử dụng AI, tăng từ mức 81% của một năm trước. Tuy nhiên, mức độ hiện diện của công cụ AI không đồng nghĩa với việc AI đã được áp dụng rộng rãi và hiệu quả. Chỉ khoảng 30% cơ quan ban hành hướng dẫn chung yêu cầu nhân viên dùng AI để nâng năng suất hoặc cải thiện chất lượng dịch vụ. Nói cách khác, nhiều nơi có công cụ nhưng chưa biến nó thành thói quen làm việc hay quy trình chuẩn.

Nghiên cứu cũng cho thấy 63% cơ quan đã có chiến lược AI chính thức, trong khi 13% khác đang lên kế hoạch xây dựng. Một chiến lược AI không chỉ là tuyên bố định hướng, mà còn bao gồm cách lựa chọn bài toán, quản trị dữ liệu, đo hiệu quả và kiểm soát rủi ro. Điều này đặc biệt quan trọng với khu vực công, nơi các quyết định liên quan đến y tế, ngân sách hay an ninh quốc gia không thể dựa vào các thử nghiệm rời rạc. Dữ liệu hiện nay cho thấy khoảng cách vẫn còn khá lớn giữa việc “có dùng AI” và “biết dùng AI như thế nào cho đúng”.

Một điểm gây chú ý là các mục tiêu tiết kiệm nhờ AI trong khu vực công Anh hiện vẫn tương đối khiêm tốn và khó đo lường. Chẳng hạn, HM Treasury, tức Bộ Tài chính Anh, đặt mục tiêu tiết kiệm ngân sách khoảng 1,5%. Trước đó, Quốc hội Anh từng được thông báo về kế hoạch tiết kiệm tới 45 tỷ bảng nhờ AI, nhưng kế hoạch này bị đánh giá là thiếu rõ ràng và dựa trên các giả định quá khái quát. Điều đó phản ánh một thực tế quen thuộc của làn sóng AI hiện nay: kỳ vọng thường đi trước khả năng triển khai và đo đếm tác động thực tế.

Năm ngoái, một thử nghiệm của chính phủ Anh với Microsoft M365 Copilot cũng cho kết quả không mấy thuyết phục. M365 Copilot là trợ lý AI được tích hợp vào các ứng dụng văn phòng như Word, Excel hay Outlook, nhằm hỗ trợ viết, tóm tắt, phân tích và tự động hóa công việc. Dù công cụ này giúp tăng tốc một số tác vụ, nó lại làm chậm những việc khác do chất lượng đầu ra chưa ổn định. Kết luận tổng thể là không ghi nhận mức tăng năng suất rõ rệt. Đây là lời nhắc quan trọng rằng AI tạo sinh, hay generative AI — loại AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh hoặc mã nguồn mới — không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả tức thì trong môi trường hành chính phức tạp.

Xét tổng thể, gói mua sắm 100 triệu bảng không chỉ là một chương trình đặt hàng công nghệ đơn lẻ. Nó cho thấy Anh đang cố biến nhà nước thành khách hàng đầu tiên cho các startup AI nội địa, qua đó thúc đẩy cả năng lực công nghệ lẫn sức cạnh tranh kinh tế. Tuy nhiên, thách thức vẫn nằm ở khâu triển khai: từ việc xác định bài toán đúng, đo lường hiệu quả thực, đến bảo đảm an toàn cho các hệ thống AI ngày càng tự động hơn. Nếu London giải được những nút thắt này, mô hình kết hợp giữa mua sắm công, đầu tư mạo hiểm và chiến lược chủ quyền AI có thể trở thành hình mẫu đáng theo dõi cho nhiều quốc gia khác.