Hội Hoàng gia Anh chỉ trích cuộc cải tổ khoa học của chính phủ: Nguy cơ khoa học bị “lép vế” trong ưu tiên kinh doanh

Một cuộc cải tổ bộ máy mới tại Whitehall – cách gọi bộ máy hành chính trung ương của chính phủ Anh – đang làm dấy lên tranh cãi lớn trong giới khoa học. Sau khi Thủ tướng Andy Burnham nhậm chức vào tháng 7, chính phủ đã giải thể Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ (DSIT, viết tắt của Department for Science, Innovation and Technology), cơ quan vốn được thành lập dưới thời cựu Thủ tướng Rishi Sunak. Thay vào đó, các chức năng của DSIT được chia cho nhiều bộ khác nhau. Trong đó, phần “khoa học” được chuyển sang Bộ Kinh doanh, Đổi mới, Khoa học và Thương mại mới, gọi tắt là BIST. Đồng thời, Bộ Văn hóa, Truyền thông và Thể thao được đổi tên thành Bộ Kỹ thuật số, Văn hóa, Truyền thông và Thể thao, phản ánh vai trò lớn hơn của lĩnh vực số trong điều hành nhà nước.

Sir Paul Nurse, Chủ tịch Hội Hoàng gia Anh (Royal Society) – một trong những tổ chức khoa học danh giá nhất thế giới – đã công khai phản đối quyết định này trước Ủy ban Khoa học và Công nghệ của Hạ viện Anh. Theo ông, việc đặt chính sách khoa học dưới mái nhà của một bộ thiên về kinh doanh là “một sai lầm lớn”. Lập luận của ông khá rõ ràng: khoa học không chỉ phục vụ doanh nghiệp, mà còn là nền tảng cho y tế, quốc phòng, giao thông, năng lượng và môi trường. Nói cách khác, khoa học là hạ tầng tri thức xuyên ngành, không nên bị bó hẹp bởi các mục tiêu thương mại ngắn hạn.

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý trong phát biểu của Sir Paul Nurse là cách ông định nghĩa lại vai trò của AI. Ông cho rằng trí tuệ nhân tạo, hay AI (Artificial Intelligence), không nên bị hiểu đơn giản là các chatbot hay mô hình ngôn ngữ lớn – tức các hệ thống như trợ lý hội thoại có khả năng tạo văn bản từ lượng dữ liệu khổng lồ. Theo ông, AI còn là một lĩnh vực khoa học cốt lõi, có thể thúc đẩy sáng tạo trong nghiên cứu, hỗ trợ khám phá tri thức mới và tạo ra công nghệ phù hợp cho nhiều ngành. Đây là lý do ông cho rằng khoa học và AI lẽ ra nên được đặt cùng nhau trong cấu trúc điều hành, thay vì tách rời.

Sir Paul Nurse cảnh báo rằng kinh nghiệm từ các mô hình tổ chức trước đây cho thấy bất cứ thứ gì được gộp vào bộ kinh doanh thường sẽ bị ưu tiên theo logic tăng trưởng và mục tiêu doanh nghiệp. Ông nhắc lại rằng các bộ tiền nhiệm từng mang tên như Department for Business, Innovation and Skills hay Department of Business, Energy and Industrial Strategy đều có xu hướng nhìn mọi vấn đề qua lăng kính kinh doanh. Theo ông, khi làm việc với công chức, trọng tâm thường nhanh chóng chuyển sang câu hỏi khoa học đó phục vụ mục tiêu thương mại nào, thay vì giá trị nền tảng lâu dài của nghiên cứu. Trong bối cảnh Bộ trưởng phụ trách BIST phải xử lý tới chín mảng chính sách, khoa học có nguy cơ chỉ còn là một ưu tiên nhỏ trong danh sách dài.

Alicia Greated, Giám đốc điều hành của Campaign for Science and Engineering, cũng bày tỏ quan ngại trước ủy ban. Bà cho rằng chính phủ hiện có sự kết nối giữa khoa học và y tế, nhưng lại thiếu liên kết rõ ràng với Bộ Giáo dục – cơ quan phụ trách đại học và giáo dục bậc cao. Đây là điểm then chốt, bởi các trường đại học là nơi đào tạo nhân lực nghiên cứu, phát triển kỹ năng và nuôi dưỡng ý tưởng mới. Bà cảnh báo nguy cơ “giảm ưu tiên” đối với nghiên cứu cơ bản, tức loại nghiên cứu nhằm mở rộng hiểu biết nền tảng chứ chưa nhắm ngay tới ứng dụng thương mại. Dù thường không tạo lợi ích tức thì, nghiên cứu cơ bản lại là mắt xích đầu tiên trong “innovation pipeline” – chuỗi đổi mới từ ý tưởng, nhân lực, hạ tầng, R&D (nghiên cứu và phát triển) cho tới sản phẩm và tác động kinh tế.

Về phía chính phủ, các bộ liên quan cho biết đây là một phần của thay đổi trong “Machinery of Government” – thuật ngữ chỉ cách nhà nước sắp xếp cơ cấu bộ ngành và phân chia quyền lực để thực thi chính sách. Theo thư gửi ủy ban, mục tiêu của cuộc tái cấu trúc là “đi lại dây điện của nhà nước”, tức tổ chức lại bộ máy để tạo ra một trung tâm điều phối mạnh hơn, có tính chiến lược hơn và đóng vai trò đầu tàu cho tăng trưởng kinh tế trên toàn quốc. Chính phủ lập luận rằng Anh đang ở thời điểm bước ngoặt trước những biến động toàn cầu chưa từng có, nên không thể xem khoa học và công nghệ là vấn đề biệt lập của một bộ riêng lẻ.

Tranh cãi hiện nay phản ánh một câu hỏi lớn hơn về chính sách công nghệ: liệu khoa học nên được điều hành như một công cụ phục vụ tăng trưởng kinh tế, hay như một trụ cột quốc gia cần chiến lược dài hạn, liên thông với giáo dục, y tế, quốc phòng và môi trường? Việc bổ nhiệm Kanishka Narayan làm Bộ trưởng phụ trách AI với vai trò tham dự nội các, cùng sự tham gia chéo của các bộ khác, cho thấy chính phủ muốn đẩy mạnh AI như ưu tiên chiến lược. Tuy nhiên, các nhà khoa học lo ngại rằng nếu thiếu một đầu mối đủ mạnh và đủ độc lập, khoa học nền tảng có thể bị lép vế trước các mục tiêu ngắn hạn, trong khi chính những khoản đầu tư âm thầm hôm nay mới quyết định năng lực công nghệ của nước Anh trong thập kỷ tới.