Tom Watson gia nhập Palantir giữa lúc hợp đồng 330 triệu bảng với NHS tiến gần mốc đánh giá quan trọng

Tom Watson, cựu phó lãnh đạo Công đảng Anh, vừa chính thức nhận vị trí phó chủ tịch cấp cao phụ trách thị trường Anh tại Palantir, công ty công nghệ Mỹ nổi tiếng với các nền tảng phân tích dữ liệu quy mô lớn cho chính phủ và doanh nghiệp. Động thái này diễn ra đúng thời điểm nhạy cảm, khi chính phủ Anh đang cân nhắc có kích hoạt điều khoản chấm dứt sớm trong hợp đồng trị giá 330 triệu bảng giữa Palantir và Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh, hay NHS. NHS là hệ thống y tế công do nhà nước vận hành, đóng vai trò trung tâm trong chăm sóc sức khỏe tại Anh.

Ban lãnh đạo Palantir tìm cách dập tắt sớm lo ngại về hiện tượng ‘revolving door’ – thuật ngữ chỉ việc quan chức hoặc chính trị gia chuyển sang làm cho doanh nghiệp có liên hệ chặt chẽ với khu vực công, từ đó làm dấy lên nghi vấn về ảnh hưởng chính sách hay vận động hậu trường. Louis Mosley, lãnh đạo Palantir tại Anh và châu Âu, nhấn mạnh Watson tham gia để phát triển hoạt động thực chất, chứ không phải để ‘mở cửa’ quan hệ chính trị. Theo Palantir, Watson đã nghỉ phép khỏi Thượng viện Anh từ tháng 3, đồng thời trả lại thẻ ra vào Quốc hội để tránh xung đột lợi ích.

Trọng tâm của tranh luận nằm ở hợp đồng Federated Data Platform, viết tắt là FDP. Đây là một nền tảng dữ liệu liên kết, cho phép nhiều nguồn dữ liệu y tế khác nhau được kết nối và sử dụng chung mà không nhất thiết phải gom toàn bộ vào một nơi theo cách truyền thống. Khái niệm ‘federated’ trong công nghệ dữ liệu thường ám chỉ mô hình liên thông dữ liệu giữa nhiều hệ thống riêng biệt. Hợp đồng FDP của Palantir có thời hạn 7 năm, nhưng có kèm ‘break clause’ – điều khoản cho phép một bên chấm dứt hợp đồng tại một mốc xác định nếu thấy cần thiết. Mốc này dự kiến rơi vào mùa xuân năm tới.

Hồi tháng 4, Zubir Ahmed, một thứ trưởng tại Bộ Y tế và Chăm sóc Xã hội Anh, cho biết chính phủ sẽ đánh giá liệu Palantir có còn là lựa chọn tốt nhất khi điều khoản chấm dứt sớm có hiệu lực. Theo ông, các tiêu chí quan trọng nhất là an toàn bệnh nhân, chất lượng dịch vụ và giá trị đồng tiền. Nói cách khác, nếu có nhà cung cấp khác làm tốt hơn với chi phí hợp lý hơn, khả năng thay đổi đối tác là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Tuy nhiên, việc thay thế một nhà cung cấp nền tảng dữ liệu ở quy mô quốc gia trong thời gian ngắn là bài toán không hề đơn giản, bởi các hệ thống như FDP thường gắn sâu với quy trình vận hành, quản trị dữ liệu và luồng ra quyết định.

Áp lực chính trị đối với hợp đồng này không chỉ đến từ nội bộ chính phủ. Tháng 7 vừa qua, Ủy ban Y tế và Chăm sóc Xã hội thuộc Hạ viện Anh đã đề nghị Bộ Y tế bắt đầu chuẩn bị phương án thay thế FDP trước khi hợp đồng chạm mốc break clause vào tháng 2. Yêu cầu này phản ánh một nguyên tắc quen thuộc trong công nghệ khu vực công: tránh phụ thuộc quá mức vào một nhà cung cấp duy nhất, thường được gọi là ‘vendor lock-in’. Đây là tình huống tổ chức khó rời bỏ một đối tác công nghệ vì chi phí chuyển đổi quá lớn, dữ liệu quá phức tạp hoặc hệ thống đã tích hợp quá sâu.

Palantir bắt đầu làm việc với NHS từ thời kỳ đại dịch COVID-19. Trong giai đoạn khẩn cấp đó, công ty được trao các hợp đồng trị giá khoảng 60 triệu bảng mà không qua đấu thầu cạnh tranh, chủ yếu để hỗ trợ xử lý và kết nối dữ liệu phục vụ ứng phó y tế. Về sau, một phần công việc này trở thành nền móng cho FDP. Dù từng gây tranh cãi, cả NHS lẫn Palantir đều khẳng định quy trình đấu thầu cho hợp đồng FDP sau đó là cởi mở và công bằng. Hai bên cũng cho rằng nền tảng này đã mang lại giá trị đáng kể bằng cách liên kết các nguồn dữ liệu vốn rời rạc, hỗ trợ NHS xử lý tình trạng tồn đọng khám chữa bệnh theo lịch hẹn, còn gọi là ‘elective care backlog’ – lượng bệnh nhân chờ các dịch vụ điều trị không khẩn cấp nhưng cần thiết.

Việc bổ nhiệm Watson là ví dụ mới nhất cho chiến lược thu hút nhân sự giàu kinh nghiệm chính trị và dịch vụ công của Palantir tại Anh. Với một công ty hoạt động mạnh trong lĩnh vực dữ liệu, quốc phòng và quản trị công, việc hiểu cách vận hành của bộ máy nhà nước có thể mang lại lợi thế lớn trong triển khai dự án. Tuy nhiên, chính điều này cũng khiến Palantir liên tục bị soi xét kỹ hơn so với nhiều công ty phần mềm thông thường. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, hay AI, đang làm thay đổi cách các tổ chức khai thác dữ liệu và cung cấp dịch vụ công, cuộc tranh luận quanh Palantir nhiều khả năng sẽ không chỉ dừng ở một hợp đồng, mà còn mở rộng sang câu hỏi lớn hơn: ai nên kiểm soát hạ tầng dữ liệu cốt lõi của nhà nước trong kỷ nguyên số?