Amazon chi 1 tỷ USD để xoa dịu phản đối quanh trung tâm dữ liệu giữa làn sóng tranh cãi về điện, nước và môi trường

Amazon cho biết sẽ đầu tư 1 tỷ USD trong 5 năm tới vào các cộng đồng có đặt trung tâm dữ liệu của hãng, trong bối cảnh ngày càng nhiều cư dân tại Mỹ phản đối việc các cơ sở này mọc lên gần khu dân cư. Theo kế hoạch, khoản tiền sẽ được phân bổ cho giáo dục, đào tạo nghề, cải thiện hạ tầng địa phương và các sáng kiến bền vững. Trung tâm dữ liệu, hay datacenter, là những khu phức hợp chứa máy chủ, thiết bị lưu trữ và hệ thống mạng để vận hành dịch vụ đám mây, AI và nhiều nền tảng số quy mô lớn. Amazon lập luận rằng việc mở rộng datacenter không chỉ là nhu cầu kinh tế mà còn mang ý nghĩa địa chính trị, ám chỉ Mỹ có thể tụt lại trong cuộc đua công nghệ nếu các địa phương tiếp tục ban hành lệnh hoãn hoặc cấm xây mới.

Trong thông điệp công khai, Amazon cho rằng nhiều lo ngại về datacenter là “ngộ nhận”. Tuy nhiên, tranh cãi hiện nay không xuất phát đơn thuần từ tâm lý sợ cái mới. Tại nhiều bang ở Mỹ, người dân lo các “bit barns” – cách nói mỉa mai chỉ những khu nhà khổng lồ chứa đầy hạ tầng số – sẽ gây áp lực lên tài nguyên địa phương. Hơn 100 đề xuất tạm dừng hoặc siết phát triển datacenter reportedly đang được xem xét trên toàn nước Mỹ. Điều này phản ánh một thực tế: khi AI bùng nổ, nhu cầu xây hạ tầng tính toán tăng nhanh hơn khả năng cộng đồng chấp nhận các tác động đi kèm.

Một trong những điểm nóng nhất là tiêu thụ nước. Nhiều datacenter sử dụng hệ thống làm mát bay hơi, tức evaporative cooling, trong đó nước được dùng để hấp thụ và thải nhiệt từ máy chủ ra môi trường. Công nghệ này thường tiết kiệm điện hơn so với làm mát khô hoặc làm lạnh bằng môi chất, nhưng đổi lại rút nước khỏi nguồn cung địa phương. Amazon phản bác rằng sân golf mới là bên tiêu thụ nước lớn hơn nhiều, đồng thời nói các cơ sở của hãng có thể chỉ dùng khoảng 13.000 gallon mỗi ngày, thấp hơn xa con số 5 triệu gallon thường bị nhắc đến. Dù vậy, giới quan sát lưu ý đây chưa phải toàn bộ bức tranh. Ngay cả khi bản thân datacenter giảm dùng nước trực tiếp, lượng điện khổng lồ mà nó tiêu thụ vẫn có thể kéo theo nhu cầu nước gián tiếp tại các nhà máy điện dùng hơi nước để quay tuabin, như nhiệt điện khí, than hay điện hạt nhân. Nói cách khác, nước có thể không biến mất khỏi bài toán, mà chỉ chuyển sang một mắt xích khác của chuỗi cung ứng năng lượng.

Amazon cũng bác bỏ quan điểm cho rằng datacenter sẽ khiến người dân xung quanh phải gánh hóa đơn điện cao hơn. Hãng cho rằng giá điện tăng chủ yếu vì lưới điện Mỹ đã cũ kỹ và các nhà phát triển có trách nhiệm đang phối hợp với công ty điện lực để chi trả phần nâng cấp hạ tầng cần thiết. Lưới điện ở đây là hệ thống truyền tải và phân phối điện trên diện rộng, vốn đang chịu áp lực lớn từ xe điện, nhà máy mới và đặc biệt là AI. Tuy nhiên, nỗi lo của người dân không phải vô cớ. Ngành điện thường thận trọng vì nếu xây thêm công suất phát điện dựa trên kỳ vọng nhu cầu mà nhu cầu đó không thành hiện thực, chi phí đầu tư có thể bị chuyển sang người sử dụng điện. Nói cách khác, nếu một datacenter được cấp điện quy mô lớn nhưng vận hành dưới công suất hoặc chậm triển khai, phần rủi ro tài chính vẫn có thể rơi vào cộng đồng.

Một mối bận tâm khác là ô nhiễm không khí từ các máy phát điện dự phòng chạy diesel. Đây là các tổ máy được dùng khi mất điện lưới, nhằm giữ cho máy chủ hoạt động liên tục. Amazon khẳng định những máy phát này hiếm khi phải chạy và bị kiểm soát nghiêm ngặt bởi quy trình cấp phép môi trường. Dẫu vậy, tại các khu vực thiếu điện, giới phê bình cho rằng các giới hạn đó đôi khi bị nới sau khi dự án đi vào hoạt động. Bài học từ các dự án AI quy mô lớn gần đây cho thấy khi lưới điện địa phương không đủ tải, doanh nghiệp có thể bổ sung tua-bin khí tạm thời để bù công suất. Tua-bin khí là thiết bị phát điện bằng cách đốt khí để quay cánh tuabin, nhanh triển khai hơn nhà máy điện truyền thống nhưng vẫn làm dấy lên lo ngại về phát thải. Vì thế, dù Amazon cố trấn an, câu hỏi về chất lượng không khí quanh các cụm datacenter vẫn chưa dễ khép lại.

Amazon nhấn mạnh datacenter có thể trở thành nguồn thu thuế lớn bậc nhất của một địa phương. Theo lập luận của hãng, các khoản đóng góp ngay từ năm đầu xây dựng đôi khi đã vượt cả ngân sách thường niên của chính quyền sở tại. Công ty còn dẫn ví dụ tại hạt St. Joseph, bang Indiana, nơi số thuế liên quan đến dự án của Amazon được ước tính vượt 3 tỷ USD. Với các địa phương đang cần việc làm, hạ tầng và nguồn thu mới, đây rõ ràng là đề nghị hấp dẫn. Tuy nhiên, chính chi tiết này cũng làm dấy lên một câu hỏi ngược: nếu lợi ích kinh tế thực sự lớn như vậy, vì sao Amazon vẫn phải dành tới hơn 1 tỷ USD để “làm ngọt” mối quan hệ với cộng đồng? Điều đó cho thấy cuộc chiến quanh datacenter giờ không còn là câu chuyện công nghệ đơn thuần, mà là phép thử giữa tăng trưởng số, tài nguyên tự nhiên và quyền quyết định của cư dân địa phương.