40 năm BBC Domesday: Dự án lưu trữ nước Anh đi trước thời đại, từ LaserDisc đến Internet Archive

Trước khi web hiện đại xuất hiện, BBC Domesday Project đã thử làm điều mà đến nay vẫn khiến giới công nghệ nể phục: lưu trữ một lát cắt toàn diện về đời sống tại Vương quốc Anh bằng công nghệ đĩa LV-ROM. Đây là dạng LaserVision Read Only Memory, về bản chất là LaserDisc được cải biến để vừa chứa hình ảnh vừa lưu dữ liệu số chỉ đọc. Nhân dịp dự án sắp tròn 40 năm kể từ khi phát hành vào cuối năm 1986, Centre for Computing History (CCH) tại Anh đã tổ chức một sự kiện quy tụ những người từng xây dựng hệ thống và cả những người đang nỗ lực bảo tồn nó ngày nay.

Mike Tibbetts, cộng sự của nhà sản xuất BBC Peter Armstrong, kể lại rằng cơ quan tình báo nội địa MI5 từng chú ý đến dự án, nhưng gần như không hiểu nhóm đang thực hiện điều gì. Ông cũng nhắc tới một buổi thuyết trình dành cho cựu thủ tướng Margaret Thatcher, và thừa nhận rằng có lẽ bà cũng không thực sự nắm được ý tưởng. Điều đó phản ánh một thực tế: vào giữa thập niên 1980, ý tưởng công khai hóa một kho dữ liệu quốc gia quy mô lớn cho trường học, thư viện và đại học là điều rất mới, thậm chí gây lo ngại cho giới chức thời bấy giờ.

BBC Domesday Project được đặt tên theo Domesday Book, cuốn sổ khảo sát nổi tiếng được biên soạn sau cuộc chinh phạt nước Anh năm 1066 để nhà vua đánh giá tài sản và nghĩa vụ nộp thuế. Gần 900 năm sau, dự án của BBC mang tinh thần tương tự nhưng ở dạng số: hơn một triệu người, trong đó có rất nhiều học sinh, đã đóng góp nội dung về nơi họ sống, sinh hoạt và môi trường xung quanh. Các dữ liệu này được liên kết với bản đồ, ảnh chụp và nhiều lớp thông tin khác, tạo thành một kho tư liệu xã hội học và lịch sử cực kỳ giá trị.

Toàn bộ nội dung được đóng gói trên hai đĩa LaserDisc gồm Community Disc và National Disc, sau đó truy cập thông qua máy tính BBC Master cùng đầu đọc Philips VP415 LaserVision. BBC Master là máy tính giáo dục nổi tiếng tại Anh thời đó, còn LaserVision là nền tảng đĩa quang tiền thân của nhiều công nghệ lưu trữ hình ảnh sau này. Hệ thống còn dùng trackball, tức thiết bị điều khiển con trỏ bằng một viên bi xoay, thay vì chuột máy tính thông thường. Theo nhóm phát triển, lựa chọn này từng được xem là phù hợp hơn cho người dùng có hạn chế về vận động.

Dự án được phát triển trong giai đoạn 1984-1986 và phát hành cuối năm 1986, nhắm tới các trường học, thư viện và đại học. Tuy nhiên, đây không phải là một thành công về doanh số. Mỗi bộ hệ thống được cho là có giá khoảng 5.000 bảng Anh, dù có trợ giá của chính phủ thì vẫn vào khoảng 3.000 bảng. Với mức giá đó, BBC Domesday vượt xa khả năng tiếp cận của phần lớn đối tượng mà nó hướng tới. Dù vậy, giá trị cốt lõi của dự án không nằm ở doanh thu, mà ở việc nó tạo ra một kho dữ liệu có ý nghĩa lâu dài cho nghiên cứu lịch sử và xã hội.

Theo Tibbetts, Domesday Book bản gốc có một lợi thế khổng lồ về độ bền: nó được viết trên vellum, tức giấy da cao cấp, và đã tồn tại suốt khoảng 940 năm. Trong khi đó, BBC Domesday phụ thuộc vào một hệ sinh thái phần cứng và phần mềm tùy biến, hay còn gọi là bespoke technology, nghĩa là công nghệ thiết kế riêng cho một mục đích cụ thể. Chỉ sau vài năm, nền tảng này đã bị các phương tiện lưu trữ phổ thông hơn như CD-ROM và sau đó là DVD thay thế. Nói cách khác, dự án số hóa tiên phong này lại nhanh chóng trở thành nạn nhân của chính tốc độ tiến hóa công nghệ.

Tibbetts tiết lộ quy mô tổ chức của dự án lớn hơn nhiều người tưởng, với khoảng 60 người báo cáo trực tiếp cho ông và Armstrong, cùng thêm khoảng 60 người ở các nhóm thầu phụ. Ông nhớ lại thời điểm đầu năm 1986, khi cả nhóm quay lại làm việc sau Giáng sinh và nhận ra chiếc VAX minicomputer của họ chưa có nổi một byte dữ liệu sẵn sàng để đưa lên đĩa. VAX là dòng máy tính cỡ trung rất phổ biến trong doanh nghiệp và nghiên cứu vào thập niên 1980. Từ xuất phát điểm gần như trắng tay đó, nhóm đã hoàn thành toàn bộ công việc chỉ trong vài tháng, một tốc độ đáng kinh ngạc nếu đặt trong bối cảnh công cụ biên soạn nội dung số khi ấy còn rất sơ khai.

Andy Finney, người phụ trách khâu mastering disc, tức quy trình tạo bản gốc cuối cùng để sản xuất đĩa, cho biết kế hoạch ban đầu là dùng chuột thay vì trackball. Nhưng vào thời điểm đó, chuột vẫn là một khái niệm xa lạ với nhiều người dùng. Ông kể lại cảnh một người dùng kéo chuột mãi đến mép bàn mà con trỏ vẫn chưa xuống tới cuối màn hình, rồi tiếp tục đưa chuột ra ngoài mép bàn và xuống phía dưới. Câu chuyện nghe hài hước, nhưng cho thấy thiết kế giao diện người dùng thời kỳ đầu khó khăn đến mức nào khi phần cứng mới chưa trở thành thói quen đại chúng.

Một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với BBC Domesday không chỉ là phần cứng hiếm dần, mà còn là bit rot, thuật ngữ chỉ hiện tượng dữ liệu số suy giảm theo thời gian khiến các bit lưu trữ bị lỗi và tệp trở nên không thể đọc được. Tibbetts cho rằng dự án từng ở rất gần nguy cơ biến mất hoàn toàn, một phần vì thiếu sự quan tâm đủ lớn từ giới học thuật trong công tác bảo tồn. Điều này đặc biệt đáng chú ý, bởi Domesday không đơn thuần là sản phẩm công nghệ cũ, mà còn là kho tư liệu xã hội quy mô lớn ghi lại đời sống nước Anh giữa thập niên 1980.

Tin vui là nhiều sáng kiến bảo tồn đã xuất hiện trong những năm qua. Simon Inns từ dự án Domesday86 mô tả đây là “cuộc đua với thời gian” để trích xuất dữ liệu khỏi đĩa trước khi chúng hỏng hoàn toàn. Kết quả quan trọng nhất là các đĩa Domesday hiện đã được lưu giữ trên Internet Archive, thư viện số phi lợi nhuận nổi tiếng chuyên bảo tồn website, sách, phần mềm và dữ liệu lịch sử. Theo Inns, giờ đây bất kỳ ai cũng có thể tải về một bản Domesday Disc từ Internet Archive, điều mà một thập kỷ trước còn bị xem là bất khả thi.

Ngày nay, số lượng hệ thống BBC Domesday còn hoạt động nguyên bản không nhiều. Tuy nhiên, nhờ công sức của cộng đồng đam mê retro computing, tức phong trào bảo tồn và vận hành lại máy tính cổ, dự án vẫn có cơ hội sống tiếp. Mục tiêu của những người bảo tồn là trong vài năm tới, công chúng có thể tự trải nghiệm một hệ thống Domesday gần giống nguyên bản để hiểu cảm giác tương tác với “siêu cơ sở dữ liệu quốc gia” của năm 1986. Sau 40 năm, BBC Domesday không chỉ là một câu chuyện hoài niệm, mà còn là lời nhắc quan trọng rằng lưu trữ số không tự động đồng nghĩa với trường tồn.