Gartner cảnh báo làn sóng thanh lọc startup điện toán lượng tử: hơn một nửa có thể biến mất trước năm 2030

Theo dự báo mới từ Gartner, hơn một nửa các startup điện toán lượng tử có thể sẽ rời cuộc chơi trước năm 2030. Nguyên nhân chính nằm ở sự mất cân đối giữa số lượng công ty tham gia và quy mô doanh thu thương mại còn rất nhỏ. Hiện có khoảng 200 đến 300 startup đang cạnh tranh trong lĩnh vực này, trong khi Gartner ước tính doanh thu toàn cầu của thị trường chỉ đạt 1,1 tỷ USD vào năm 2027, tăng từ mức dự báo 869,9 triệu USD của năm nay. Con số này vẫn rất khiêm tốn nếu so với doanh thu theo quý của các tập đoàn công nghệ lớn như Samsung hay Nvidia, cho thấy miếng bánh thị trường vẫn chưa đủ lớn để nuôi sống quá nhiều người chơi.

Gartner cho rằng khách hàng doanh nghiệp sẽ dần quay lưng với những công nghệ không thể đạt tới “điện toán lượng tử chịu lỗi” (fault-tolerant quantum computing) — tức khả năng thực hiện tính toán đáng tin cậy ngay cả khi phần cứng bên dưới vẫn thường xuyên phát sinh lỗi. Đây là khái niệm cốt lõi của ngành, bởi máy tính lượng tử hiện nay rất nhạy với nhiễu và sai số. Nếu không kiểm soát được lỗi, kết quả tính toán có thể thiếu ổn định, khiến công nghệ khó bước ra khỏi phòng thí nghiệm để phục vụ các bài toán kinh doanh thực tế.

Dù triển vọng thương mại hóa trên diện rộng vẫn còn xa, Gartner nhận thấy các doanh nghiệp đã bắt đầu rót những khoản đầu tư ban đầu để thử nghiệm giá trị thực tế của công nghệ lượng tử. Thay vì chờ công nghệ trưởng thành hoàn toàn, nhiều tổ chức đang chủ động xây dựng năng lực nội bộ, đào tạo đội ngũ và tìm hiểu các trường hợp sử dụng tiềm năng. Gartner khuyến nghị các CIO — tức giám đốc công nghệ thông tin — và lãnh đạo CNTT nên xem hành trình lượng tử là một chiến lược kéo dài nhiều năm, với mục tiêu tạo lợi thế cạnh tranh trước các đối thủ gần nhất.

Phát triển máy tính lượng tử hữu ích đòi hỏi nguồn vốn bền bỉ trong thời gian dài. Đây là điểm khiến các startup dễ tổn thương hơn hẳn so với những tên tuổi như IBM hay Google, vốn có nhiều nguồn doanh thu để bù đắp cho các dự án nghiên cứu dài hơi. Ngược lại, nhiều công ty non trẻ đang sống dựa vào vốn hạt giống, hay seed funding — khoản đầu tư sớm dành cho giai đoạn khởi đầu. Khi nguồn tiền này cạn dần, họ buộc phải thuyết phục nhà đầu tư rằng công nghệ của mình có cơ hội tạo ra đột phá thực sự. Nếu không, việc đóng cửa chỉ còn là vấn đề thời gian.

Dù đối mặt nhiều thách thức, ngành điện toán lượng tử vẫn ghi nhận tiến bộ ổn định trên nhiều mặt. Không chỉ số lượng qubit — đơn vị thông tin cơ bản của máy tính lượng tử, tương tự bit trong máy tính truyền thống nhưng có thể tồn tại ở nhiều trạng thái cùng lúc — tiếp tục tăng, mà các nhà phát triển còn cải thiện thuật toán, tốc độ cổng lượng tử và độ tin cậy của hệ thống. “Cổng lượng tử” có thể hiểu là các phép toán cơ bản dùng để thao tác lên qubit, và tốc độ của chúng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xử lý bài toán trước khi lỗi tích tụ quá nhiều.

Gartner cho rằng thị trường đã bước vào giai đoạn “lợi thế lượng tử sớm” (early quantum advantage). Thuật ngữ này ám chỉ thời điểm một số bộ xử lý lượng tử bắt đầu thể hiện ưu thế trong những tác vụ hẹp, dù chưa thể thay thế máy tính cổ điển trên diện rộng. Cụ thể, các bộ xử lý lượng tử quy mô trung gian còn nhiễu, thường được gọi là NISQ (Noisy Intermediate-Scale Quantum), hiện đã có đủ qubit để xử lý một số nhiệm vụ phức tạp ở mức giới hạn, đồng thời cải thiện khả năng giảm lỗi. Nói cách khác, công nghệ chưa hoàn hảo, nhưng đã bắt đầu cho thấy tín hiệu hữu ích trong các bài toán chọn lọc.

Gartner xác định khu vực công và ngành tài chính sẽ là hai nhóm khách hàng chi tiêu lớn nhất cho điện toán lượng tử trong những năm tới. Ban đầu, khu vực công được dự báo dẫn đầu nhờ mong muốn giành ưu thế công nghệ ở cấp quốc gia. Tổng chi tiêu của khối này có thể đạt 245 triệu USD vào năm 2027, tăng từ 219 triệu USD trong năm nay. Tuy nhiên, đến năm 2028, các tổ chức ngân hàng, tài chính và bảo hiểm được kỳ vọng sẽ vượt lên, với mức chi 289 triệu USD so với 280 triệu USD của khu vực công. Gartner tin rằng nhóm tài chính sẽ giữ vị trí khách hàng lớn nhất của thị trường cho tới năm 2030.

Một ví dụ cho thấy kỳ vọng lớn nhưng thực tế còn nhiều khoảng cách là sáng kiến gần đây của Bộ Năng lượng Mỹ, nhằm lựa chọn tối đa 10 đơn vị tham gia cuộc đua phát triển một máy tính lượng tử chịu lỗi có giá trị khoa học vào năm 2028. Dù mục tiêu này rất tham vọng, giới quan sát cho rằng khả năng hoàn thành là không cao, nhất là khi mức tài trợ được cho là còn khá hạn chế. Điều đó phản ánh đúng tình trạng chung của ngành: tiềm năng rất lớn, tiến bộ là có thật, nhưng để đi từ trình diễn kỹ thuật đến giá trị thương mại bền vững vẫn là một chặng đường dài.