Chính phủ Anh lao theo AI nhưng vẫn mắc kẹt với hạ tầng CNTT cũ kỹ, đối mặt rủi ro an ninh mạng ngày càng lớn

Chính phủ Anh đang tăng tốc theo đuổi tham vọng trí tuệ nhân tạo, nhưng một báo cáo mới từ Ủy ban Tài khoản Công của Hạ viện Anh, viết tắt là PAC, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: bộ máy nhà nước vẫn chưa xử lý được những vấn đề công nghệ tồn đọng suốt nhiều năm. Theo Chủ tịch PAC Sir Geoffrey Clifton-Brown, AI đang ập đến như một “cơn sóng thần”, trong khi Whitehall, cách gọi bộ máy hành chính trung ương của Anh, chưa chuẩn bị đủ để ứng phó với quy mô thách thức này. Mối lo không chỉ nằm ở việc triển khai AI, mà còn ở chỗ các hệ thống chính phủ có thể trở thành mục tiêu dễ bị tấn công hơn khi tội phạm mạng và các thế lực thù địch tận dụng AI để tự động hóa, tăng tốc và tinh vi hóa các cuộc xâm nhập.

Một trong những điểm yếu lớn nhất là khoảng trống kỹ năng trong khu vực công. Hiện chỉ khoảng 6% công chức Anh làm việc trong các vai trò kỹ thuật số và dữ liệu, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 10% mà chính phủ tự đặt ra. Đặc biệt, đội ngũ chuyên gia cấp cao, tức những người có khả năng thiết kế kiến trúc hệ thống, quản trị dữ liệu và dẫn dắt các dự án chuyển đổi số quy mô lớn, đang thiếu hụt nghiêm trọng. PAC cho rằng nếu không có chiến lược tuyển dụng và giữ chân nhân tài rõ ràng, các tuyên bố cải cách năng lực số sẽ chỉ dừng ở mức khẩu hiệu. Báo cáo cũng lo ngại việc tái cơ cấu bộ máy, bao gồm thay đổi liên quan đến các cơ quan phụ trách kinh doanh, đổi mới, khoa học và thương mại, có thể tiếp tục làm gián đoạn tiến trình nâng cấp công nghệ.

PAC đặc biệt chỉ trích sự chậm chạp của chính phủ trong việc thay thế “legacy IT”, tức các hệ thống CNTT cũ đã vận hành lâu năm, khó bảo trì, khó tích hợp và thường không đáp ứng được tiêu chuẩn bảo mật hiện đại. Đây là loại hạ tầng vẫn đang gánh nhiều dịch vụ công quan trọng, nhưng lại tạo ra rủi ro lớn cho an ninh mạng và cản trở khả năng tận dụng công nghệ mới. Trong bối cảnh AI tạo sinh, hay generative AI, ngày càng phổ biến, vấn đề càng trở nên nghiêm trọng. Generative AI là nhóm mô hình có thể tự tạo nội dung mới như văn bản, hình ảnh hoặc mã lập trình, và chính khả năng này đang bị kẻ gian khai thác để tạo email lừa đảo thuyết phục hơn, mô phỏng tài liệu thật hoặc hỗ trợ các chiến dịch gian lận ở quy mô lớn.

Theo các số liệu được PAC dẫn lại, gian lận và sai sót đang khiến người nộp thuế Anh thiệt hại từ 55 đến 81 tỷ bảng mỗi năm. Riêng Bộ Lao động và Lương hưu ước tính đã chi quá tay 9,9 tỷ bảng tiền trợ cấp trong giai đoạn 2025-2026 do gian lận và lỗi, tương đương 3,2% tổng chi tiêu của bộ này. Mục tiêu hiện tại là kéo tỷ lệ đó xuống 2,8% vào năm 2028-2029, nhưng theo PAC, ngay cả khi đạt được, số tiền thất thoát vẫn sẽ ở mức hàng tỷ bảng. Điều này cho thấy bài toán không chỉ là cắt giảm tỷ lệ trên giấy tờ, mà là phải xây dựng được hệ thống số đủ mạnh để phát hiện bất thường, xác minh dữ liệu và giảm lỗi vận hành ngay từ gốc.

Tại Bộ Nội vụ Anh, áp lực từ hồ sơ tị nạn tồn đọng và chi phí leo thang đã dẫn đến những biện pháp bị PAC mô tả là các “giải pháp chắp vá phản tác dụng”. Bộ Nội vụ cùng Bộ Tư pháp đã chi khoảng 4,9 tỷ bảng cho vấn đề tị nạn trong giai đoạn 2024-2025, trong khi chính phủ lại hứa hẹn xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới mà chưa giải thích rõ cơ chế vận hành. Song song đó, tổ chức vận động quyền số Open Rights Group đã kêu gọi loại bỏ các công cụ AI dùng trong xét duyệt hồ sơ tị nạn do lo ngại về độ chính xác, tính minh bạch và sự giám sát của con người. Đây là ba yếu tố then chốt trong các hệ thống ra quyết định có hỗ trợ AI, đặc biệt khi kết quả có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi pháp lý và cuộc sống của con người.

Báo cáo cũng nhắc lại một thực tế quen thuộc: hiện đại hóa CNTT trong khu vực công rất dễ trượt khỏi kế hoạch. Trường hợp của National Savings & Investments, hay NS&I, là ví dụ điển hình. Cơ quan này bắt đầu đại tu hệ thống CNTT từ năm 2020 với mục tiêu giảm chi phí vận hành, nhưng đến tháng 12/2024, tổng kinh phí đã đội lên 3 tỷ bảng, cao hơn 1,3 tỷ bảng so với dự kiến ban đầu. Dự án bị xếp hạng “đỏ” từ giai đoạn 2022-2023, nghĩa là khả năng hoàn thành thành công bị đánh giá rất thấp. Đáng chú ý, ngay cả số liệu chi tiêu cập nhật và mốc hoàn thành thực tế, NS&I cũng không thể cung cấp rõ ràng cho các nghị sĩ. Trong quản trị dự án công nghệ, đây thường là dấu hiệu cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở ngân sách mà còn ở năng lực điều phối, kiểm soát phạm vi và quản trị rủi ro.

Không phải mọi dự án đều thất bại. Ngân hàng Trung ương Anh đã hoàn tất việc nâng cấp hệ thống Real-Time Gross Settlement, thường gọi là RTGS, với chi phí 431 triệu bảng và kết thúc vào tháng 4/2025. RTGS là hạ tầng thanh toán giá trị cao theo thời gian thực, cho phép các giao dịch lớn giữa các tổ chức tài chính được xử lý ngay lập tức và dứt điểm, nên độ ổn định và bảo mật của nó đặc biệt quan trọng. PAC đánh giá cao dự án này đến mức thay vì chỉ trích, ủy ban đã ngầm đề nghị Whitehall nên học hỏi cách triển khai của Ngân hàng Trung ương. Thông điệp ở đây khá rõ ràng: chính phủ Anh không thiếu ví dụ thành công, vấn đề là liệu các bộ ngành có đủ quyết tâm và năng lực để áp dụng những bài học đó vào các hệ thống đang vận hành hay không.