Chi hơn 26 tỷ bảng mỗi năm cho công nghệ, chính phủ Anh vẫn thiếu bức tranh chi tiêu số

Chính phủ Anh thừa nhận các hệ thống tài chính hiện tại chưa thể cung cấp số liệu hằng năm nhất quán về khoản tiền các bộ và cơ quan công dành cho chuyển đổi số. Lời thừa nhận phơi bày khoảng trống đáng kể trong việc giám sát chương trình hiện đại hóa dịch vụ công: chính phủ muốn công nghệ giúp tiết kiệm ngân sách, nhưng chưa có dữ liệu đủ đồng nhất để theo dõi chi tiêu giữa các cơ quan.

Khu vực công Anh ước tính chi hơn 26 tỷ bảng mỗi năm cho công nghệ số. Tuy nhiên, đây là con số tổng quát, không phải bảng phân bổ chi tiêu chuyển đổi số có thể so sánh giữa từng bộ. Chuyển đổi số ở đây không chỉ là mua máy tính hay phần mềm, mà còn là thay đổi quy trình và cách cung cấp dịch vụ bằng công nghệ, dữ liệu.

Trong báo cáo công bố hồi tháng 6, Ủy ban Khoa học và Công nghệ đã cảnh báo rằng chi tiêu đang bị phân mảnh và chính phủ thiếu một kế hoạch rõ ràng để xây dựng nhà nước số.

Phản hồi ủy ban, chính phủ cho biết đồng tình với mục tiêu công bố dữ liệu hằng năm về chi tiêu cho công nghệ số và các hoạt động dựa trên dữ liệu. Dù vậy, chính phủ cho rằng việc này hiện chưa khả thi, bởi các hệ thống tài chính sẵn có không tạo ra được số liệu nhất quán, đáng tin cậy và có thể đối chiếu giữa các bộ.

Chính phủ nói sẽ phối hợp với Bộ Ngân khố Anh để xem xét cách phát triển cơ chế báo cáo trong tương lai. Phản hồi này chưa đưa ra thời hạn cụ thể để khắc phục khoảng trống dữ liệu.

Chủ tịch ủy ban, bà Chi Onwurah, chỉ trích sự chênh lệch giữa những lời quảng bá về lợi ích của công nghệ và khả năng giải trình thực tế. Theo bà, khi các bộ trưởng đề nghị người nộp thuế tài trợ những khoản đầu tư công nghệ lớn, chính phủ cần chỉ rõ tiền được sử dụng ở đâu và hiệu quả chi tiêu được đo lường như thế nào.

Những lo ngại về năng lực điều phối càng nổi bật sau khi chính phủ giải thể Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ trong mùa hè. Trách nhiệm của bộ này được chia cho Bộ Kỹ thuật số, Văn hóa, Truyền thông và Thể thao, Văn phòng Nội các cùng Bộ Kinh doanh, Đổi mới, Khoa học và Thương mại mới thành lập.

Bà Onwurah cho rằng thay đổi đó làm rõ thêm câu hỏi ai thực sự chịu trách nhiệm thúc đẩy chuyển đổi số trên toàn chính phủ. Bà kêu gọi chính phủ xem xét lại phản hồi và thiết lập vai trò lãnh đạo rõ ràng, đủ sức triển khai những thay đổi ở quy mô cần thiết.

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở phần mềm kế toán. Khả năng tổng hợp dữ liệu chi tiêu và một đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng đều là những điều kiện quan trọng để đánh giá chương trình hiện đại hóa có mang lại giá trị tương xứng với ngân sách hay không.

Trong một kiến nghị khác, ủy ban đề nghị chính phủ chấm dứt sự tham gia của Palantir vào Nền tảng Dữ liệu Liên kết của Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh, gọi tắt là NHS FDP. Đây là nền tảng phục vụ việc kết nối và khai thác dữ liệu trong hệ thống y tế.

Ủy ban nêu lo ngại về chủ quyền dữ liệu — khả năng duy trì quyền kiểm soát đối với dữ liệu và cách dữ liệu được quản lý — cùng nguy cơ phụ thuộc nhà cung cấp. Tình trạng phụ thuộc này xuất hiện khi một tổ chức khó chuyển sang giải pháp khác vì ràng buộc về công nghệ, chi phí hoặc vận hành. Quan hệ với Palantir cũng bị chỉ trích do các hợp đồng trước đó trị giá 60 triệu bảng được trao mà không qua cạnh tranh.

Chính phủ cho biết sẽ rà soát hợp đồng FDP theo quy trình quản lý hợp đồng thông thường để quyết định có sử dụng quyền gia hạn thêm hai năm hay không. Tuy nhiên, phản hồi không cam kết chấm dứt hợp đồng sớm. Mọi quyết định kết thúc hợp đồng phải tuân thủ điều khoản đã ký và pháp luật về mua sắm công.

Theo chính phủ, nếu không gia hạn hợp đồng Palantir, các cơ chế chuyển tiếp trong hợp đồng sẽ hỗ trợ duy trì dịch vụ, bảo vệ hoạt động vận hành và dịch vụ dành cho bệnh nhân.

Bà Onwurah hoan nghênh cam kết xây dựng chiến lược giảm phụ thuộc nhà cung cấp và tăng năng lực công nghệ nội bộ. Tuy nhiên, bà muốn các bộ trưởng tiến xa hơn bằng cách sử dụng điều khoản cho phép chấm dứt hợp đồng FDP, đồng thời giảm sự lệ thuộc vào một nhóm nhỏ tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ.

Về phía mình, Palantir khẳng định công nghệ của hãng mang lại giá trị tương xứng với chi phí và giúp NHS nâng cao hiệu quả. Tranh luận hiện đặt chính phủ Anh trước hai yêu cầu song song: chứng minh các khoản đầu tư số mang lại lợi ích thực tế và bảo đảm khu vực công có đủ năng lực kiểm soát những hệ thống mà mình ngày càng phụ thuộc.