Dự án biên giới số 212 triệu euro của EU đẩy IBM, Atos và Leonardo vào vòng kiện tụng

Sau nhiều năm trễ hẹn và chi phí leo thang, hệ thống kiểm soát biên giới trị giá 212 triệu euro của Liên minh châu Âu (EU) đã trở thành tâm điểm một vụ kiện nhằm vào IBM, Atos và Leonardo. eu-LISA, cơ quan phụ trách các hệ thống công nghệ thông tin quy mô lớn của EU, nộp đơn tại tòa án Estonia ngày 22/12/2025 để giải quyết tranh chấp liên quan đến giai đoạn phát triển dự án.

Thông tin về vụ kiện xuất hiện trong báo cáo tài chính năm 2025 của eu-LISA, được công bố vào tháng 7/2026, nhưng không nêu tên bên bị kiện. Financial Times sau đó xác định ba doanh nghiệp thông qua thư từ trao đổi với cơ quan này.

Trả lời The Register, eu-LISA cho biết việc khởi kiện phù hợp với trách nhiệm bảo vệ lợi ích tài chính của EU. Cơ quan này nhấn mạnh tranh chấp không ảnh hưởng đến hoạt động hiện tại của hệ thống và từ chối bình luận thêm về vụ án đang diễn ra.

Dự án mang tên Hệ thống xuất nhập cảnh (EES), sử dụng dấu vân tay và ảnh khuôn mặt để kiểm tra người đến từ bên ngoài EU. Đây là dữ liệu sinh trắc học: những đặc điểm cơ thể có thể được dùng để xác minh danh tính một người.

Theo kế hoạch ban đầu, EES phải sẵn sàng vào năm 2022. Tuy nhiên, hệ thống chỉ bắt đầu hoạt động từ tháng 10/2025 và đến tháng 4/2026 mới vận hành đầy đủ. Việc triển khai đi kèm phản ánh về cảnh xếp hàng nhiều giờ tại sân bay; một số máy quét vân tay được cho là gặp khó khăn khi xử lý ngón tay đổ mồ hôi.

Khoảng cách giữa lịch trình trên giấy và thực tế triển khai không chỉ gây phiền toái cho hành khách. Nó còn kéo dài cuộc đối đầu giữa eu-LISA và liên danh nhà thầu về trách nhiệm, tiền phạt và các mốc bàn giao.

Mâu thuẫn đã xuất hiện từ tháng 10/2021, khi IBM Belgium và Atos Belgium phản đối một khoản phạt của eu-LISA. Hai doanh nghiệp viện dẫn đại dịch COVID-19 cùng những yếu tố ngoài khả năng kiểm soát để giải thích việc chậm tiến độ.

Đến tháng 2/2022, liên danh tiếp tục phản bác các thời hạn mà cơ quan EU đưa ra. Theo thư được Financial Times dẫn lại, các công ty cảnh báo rằng phớt lờ thực tế sẽ không giúp hoàn thành kế hoạch, còn một lịch trình thiếu khả thi chỉ gây thất vọng cho tất cả các bên. Liên danh cũng chỉ trích cách quản trị tổng thể của eu-LISA.

Financial Times cho biết thêm, tháng 3/2022, IBM đã đồng ý để eu-LISA tạm giữ một số khoản thanh toán trong thời gian giải quyết tranh chấp bồi thường.

Giá trị hợp đồng đã tăng từ 142 triệu euro lên 212 triệu euro ngay trong năm 2021. Những lần trì hoãn sau đó tiếp tục tạo thêm gánh nặng tài chính.

Trong báo cáo tài chính năm 2022, eu-LISA thừa nhận gặp khó khăn với liên danh và cảnh báo về chi phí phát sinh. Sự chậm trễ của EES còn ảnh hưởng đến tiến độ các dự án công nghệ thông tin khác của EU. Đến năm 2023, cơ quan này phải điều chuyển nguồn lực từ các hạng mục khác để nâng ngân sách EES hằng năm lên gần gấp đôi, đạt 40 triệu euro, một phần nhằm đáp ứng chi phí bảo trì phần cứng và phần mềm gia tăng.

Hợp đồng ban đầu hết hạn trong năm 2025 và một liên danh mới tiếp quản việc triển khai. Tuy vậy, theo thông tin được công bố, IBM, Atos và Leonardo vẫn chịu trách nhiệm đến tháng 8/2026.

Không chỉ tiến độ và ngân sách, chuỗi cung ứng phần mềm của dự án cũng bị xem xét. Theo thông tin được đưa ra năm 2025, Atos đã sử dụng văn phòng tại Moskva để mua phần mềm cho hệ thống. Chi tiết này làm dấy lên câu hỏi về sự tham gia của phía Nga vào hạ tầng biên giới nhạy cảm của châu Âu, nhưng chưa đồng nghĩa với kết luận có sai phạm.

Theo một báo cáo nội bộ mà Financial Times tiếp cận, Văn phòng Chống gian lận châu Âu (OLAF) nhận thấy có đủ cơ sở để điều tra thêm. Tuy nhiên, cơ quan này chuyển vấn đề trở lại eu-LISA, dù đánh giá bước xem xét ban đầu của eu-LISA là chưa đầy đủ.

Tòa án hạt Harju tại Estonia xác nhận đã tiếp nhận vụ kiện dân sự, nhưng chưa có phiên xét xử nào diễn ra hoặc được lên lịch. IBM và Atos không trả lời các câu hỏi của The Register.

EES hiện đã vận hành đầy đủ theo xác nhận của eu-LISA, song điều đó chưa khép lại tranh chấp kéo dài nhiều năm. Vấn đề còn lại là bên nào phải gánh các khoản chi phí và thiệt hại phát sinh trong quá trình đưa hệ thống đến ngày hoạt động — câu hỏi nay đã được chuyển từ bàn đàm phán sang tòa án.