EPA muốn bỏ yêu cầu thông báo công khai với trung tâm dữ liệu gây ô nhiễm, dấy lên lo ngại về minh bạch môi trường

Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) đang thúc đẩy một thay đổi quy định có thể xóa bỏ yêu cầu tối thiểu ở cấp liên bang về việc thông báo công khai và lấy ý kiến cộng đồng đối với một số giấy phép khí thải công nghiệp. Động thái này đặc biệt gây chú ý vì có thể tác động đến các dự án trung tâm dữ liệu, hay datacenter — hạ tầng chứa máy chủ, lưu trữ và xử lý dữ liệu cho dịch vụ số và AI. Nếu quy định được thông qua, người dân sống gần các cơ sở mới có thể không còn được bảo đảm quyền được biết hoặc góp ý về tác động chất lượng không khí tại khu vực của mình.

Theo Mạng lưới Môi trường EPA (Environmental Protection Network – EPN), đề xuất mới sẽ loại bỏ yêu cầu bắt buộc về thông báo công khai và tiếp nhận bình luận đối với giấy phép ô nhiễm không khí dạng ‘minor-source’ trong các kế hoạch cấp bang theo Đạo luật Không khí Sạch (Clean Air Act – CAA). Thuật ngữ ‘minor-source’ dùng để chỉ nguồn phát thải được xếp dưới ngưỡng của các cơ sở ô nhiễm lớn. Các giấy phép này thường nằm trong khuôn khổ New Source Review (NSR) — cơ chế rà soát môi trường áp dụng khi xây mới hoặc sửa đổi nguồn phát thải công nghiệp. Nếu không còn chuẩn tối thiểu từ liên bang, chính quyền bang và địa phương sẽ tự quyết có cần cho công chúng tham gia hay không, cũng như tham gia ở mức độ nào.

EPN cảnh báo thay đổi này có thể khiến cộng đồng ‘bị đặt trong bóng tối’ trước các dự án công nghiệp mới, bao gồm những trung tâm dữ liệu AI quy mô lớn sử dụng nguồn điện hóa thạch tại chỗ. Trong bối cảnh nhu cầu tính toán AI tăng mạnh, nhiều nhà phát triển datacenter không muốn chờ kết nối lưới điện trong nhiều năm nên chọn phát điện ngay trong khuôn viên bằng turbine đốt khí. Turbine khí là thiết bị biến năng lượng từ khí đốt thành điện, nhưng đồng thời cũng phát thải các chất gây ô nhiễm. Một số cơ sở có thể được xếp loại là ‘synthetic-minor’ — tức được thiết kế hoặc cam kết vận hành dưới ngưỡng phát thải để tránh bị coi là nguồn lớn. Các nhà phê bình cho rằng cách phân loại này có thể giúp dự án né quy trình thẩm định nghiêm ngặt hơn dành cho ‘major-source’, tức các nguồn phát thải lớn.

Một trong những điểm đáng lo nhất là phát thải NOx, viết tắt của nitrogen oxides, tức nhóm oxit nitơ có thể góp phần hình thành khói mù quang hóa và làm suy giảm chất lượng không khí. Với các ‘server farm’ — cách gọi ví von những cụm trung tâm dữ liệu dày đặc máy chủ — việc tự phát điện bằng khí đốt có thể đẩy thêm gánh nặng ô nhiễm lên khu dân cư lân cận. Trong thực tế, các datacenter hiện đại không chỉ tiêu thụ lượng điện khổng lồ để vận hành máy chủ AI mà còn cần hệ thống làm mát công suất lớn, khiến nhu cầu năng lượng tăng cao hơn nữa.

Mike Koerber, cựu phó giám đốc Văn phòng Hoạch định và Tiêu chuẩn Chất lượng Không khí của EPA, cho rằng việc loại bỏ yêu cầu thông báo công khai lâu nay là dấu hiệu cho thấy chính quyền hiện tại đang quay lưng với nguyên tắc minh bạch cốt lõi của EPA. EPN cũng nhấn mạnh đề xuất này mâu thuẫn với tuyên bố trước đó của lãnh đạo EPA Lee Zeldin, trong đó khẳng định công chúng phải có khả năng tin tưởng vào công việc của cơ quan và cần được tham gia tối đa vào quá trình ra quyết định.

Trước đó, ông Lee Zeldin cho biết chính quyền Trump không muốn đặt ra các quy định môi trường ở cấp quốc gia riêng cho ngành datacenter đang tăng trưởng nhanh. Lập luận được đưa ra là điều kiện địa phương rất khác nhau, từ nguồn nước, chất lượng không khí đến nhu cầu điện năng, nên bang và chính quyền cơ sở phù hợp hơn để quyết định. Tuy nhiên, các tổ chức môi trường phản biện rằng phân quyền không đồng nghĩa với việc giảm minh bạch, đặc biệt khi những dự án hạ tầng số quy mô lớn có thể tạo tác động trực tiếp lên sức khỏe cộng đồng.

Làn sóng xây dựng datacenter để đón ‘cơn sốt vàng AI’ đang khiến áp lực lên hạ tầng điện và môi trường ngày càng lớn. Khi việc xin đấu nối lưới điện bị chậm, các nhà vận hành càng có động lực triển khai nguồn điện tại chỗ, từ đó làm tranh cãi về khí thải trở nên gay gắt hơn. Song song với đó, sự phản đối của công chúng cũng tăng lên. Một khảo sát gần đây của Gallup cho thấy hơn 70% người Mỹ không ủng hộ việc xây dựng một cơ sở như vậy trong khu phố của họ. Dù vậy, cựu Tổng thống Donald Trump lại công khai ủng hộ mạnh mẽ datacenter, cho rằng đây là nguồn thu lớn và việc cản trở phát triển có thể là một sai lầm kinh tế.

Đằng sau thay đổi tưởng như kỹ thuật về giấy phép khí thải là một câu hỏi lớn hơn đối với ngành công nghệ: liệu hạ tầng AI có thể mở rộng với tốc độ hiện nay nếu thiếu sự đồng thuận của cộng đồng địa phương? Datacenter vốn là nền móng của điện toán đám mây, mô hình AI tạo sinh và nhiều dịch vụ số thiết yếu. Nhưng khi các cơ sở này ngày càng phụ thuộc vào nguồn điện cục bộ và phát sinh thêm khí thải, tranh luận không còn chỉ xoay quanh công nghệ, mà đã trở thành bài toán về minh bạch, quyền được biết của người dân và chi phí môi trường của kỷ nguyên AI.