Nghị sĩ Anh muốn nhà nước nắm cổ phần công nghệ, không chỉ rót tiền tài trợ

Khi một công ty công nghệ lớn lên nhờ nghiên cứu do ngân sách tài trợ, người nộp thuế có nên được chia phần thành công? Ủy ban Tài khoản Công của Hạ viện Anh (PAC) cho rằng câu trả lời là có — và chính phủ đang quá thận trọng trong việc bảo vệ lợi ích đó.

Trong báo cáo được chia sẻ với The Register trước khi công bố, PAC đề nghị Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Vương quốc Anh (UKRI) xem xét nắm cổ phần tại nhiều doanh nghiệp nhận hỗ trợ hơn, thay vì chỉ cấp tài trợ. Cổ phần là phần quyền sở hữu trong doanh nghiệp, có thể giúp nhà nước hưởng lợi nếu giá trị công ty tăng lên, nhưng cũng mang theo nguy cơ mất vốn nếu doanh nghiệp thất bại.

Đề xuất này hướng chính phủ tới cách tiếp cận gần với đầu tư mạo hiểm: chấp nhận rủi ro ở những doanh nghiệp còn non trẻ để đổi lấy cơ hội thu lợi khi chúng phát triển. PAC không kêu gọi thay thế toàn bộ tài trợ bằng đầu tư cổ phần, mà muốn UKRI rà soát các điều khoản hỗ trợ để công chúng không đứng ngoài những thành công được tạo dựng từ tiền thuế.

Theo Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ Anh (DSIT), các trường đại học nước này tạo ra nhiều doanh nghiệp tách ra từ nghiên cứu và bằng sáng chế hơn trên mỗi bảng kinh phí nghiên cứu so với các trường tại Mỹ. Những doanh nghiệp này, thường được gọi là công ty khởi nguồn từ đại học, đưa kết quả trong phòng thí nghiệm ra thị trường.

Tuy nhiên, năng lực nghiên cứu chưa chuyển hóa tương xứng thành lợi ích kinh tế. Các công ty khởi nghiệp Anh vẫn khó tìm đủ vốn để mở rộng mà không chuyển ra nước ngoài. Khả năng thương mại hóa tài sản trí tuệ — như sáng chế, công nghệ và những quyền liên quan — của các trường đại học cũng chưa đồng đều.

UKRI lo ngại việc áp đặt điều kiện tài trợ chặt chẽ hơn có thể cản trở doanh nghiệp phát triển. PAC đánh giá cách tiếp cận này quá dè dặt, đồng thời thúc giục DSIT làm nhiều hơn để thu hồi một phần tiền công khi doanh nghiệp thành công nhờ khai thác nghiên cứu được ngân sách chi trả.

Chủ tịch PAC, ông Geoffrey Clifton-Brown, thừa nhận lời kêu gọi nhà nước hành xử giống nhà đầu tư mạo hiểm có vẻ khác thường với một ủy ban chuyên giám sát chi tiêu. Nhưng theo ông, nhiệm vụ của PAC là bảo đảm đồng tiền thuế tạo ra giá trị, chứ không phải giữ tiền bằng mọi giá. Các quốc gia dẫn đầu cuộc đua công nghệ cũng không đạt vị thế đó bằng cách né tránh những chính sách mang tinh thần kinh doanh.

Chính phủ Anh đã triển khai một số biện pháp giúp doanh nghiệp công nghệ trong nước. UKRI cho các công ty khởi nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) sử dụng miễn phí siêu máy tính được tài trợ bằng tiền thuế. Đây là những hệ thống tính toán hiệu năng cao, có thể xử lý các khối lượng công việc lớn phục vụ nghiên cứu và phát triển AI.

DSIT cũng điều chỉnh quy định mua sắm để doanh nghiệp Anh có cơ hội tốt hơn trong các hợp đồng cung cấp chip chuyên dụng cho AI trị giá 400 triệu bảng. Loại chip này được thiết kế để tăng tốc các phép tính phục vụ việc huấn luyện và vận hành mô hình AI.

Trong khi đó, Ngân hàng Doanh nghiệp Anh đang đầu tư cùng các quỹ hưu trí, qua đó giúp nhà nước nắm cổ phần tại một số doanh nghiệp được hỗ trợ. Dù vậy, việc thu hút thêm vốn từ các quỹ hưu trí vẫn chậm hơn kỳ vọng của các bộ trưởng.

PAC muốn DSIT đánh giá các chương trình này có thực sự giúp doanh nghiệp Anh tăng trưởng hay không, thay vì chỉ thống kê số tiền đã giải ngân. Trọng tâm cần chuyển từ quy mô hỗ trợ sang kết quả mà khoản hỗ trợ tạo ra.

Bên cạnh câu hỏi ai hưởng lợi từ đổi mới, PAC còn đặt vấn đề tiền nghiên cứu đang chảy về đâu. London, Đông Nam và miền Đông nước Anh tiếp tục nhận một nửa nguồn tài trợ của UKRI, bất chấp nhiều năm chính phủ cam kết phân bổ đầu tư cân bằng hơn.

Tỷ trọng dành cho miền Bắc đã tăng từ 12% lên 20% trong năm năm qua. Tuy nhiên, UKRI vẫn chưa đặt mục tiêu tài trợ cụ thể theo khu vực. Ông Clifton-Brown gọi sự chênh lệch kéo dài này là không thể chấp nhận, đồng thời cảnh báo những tiến bộ vừa đạt được có thể bị đảo ngược nếu thiếu nỗ lực phân bổ nguồn lực có chủ đích.

Dù muốn UKRI mạnh dạn hơn khi đầu tư, PAC lại chỉ trích cách cơ quan này quản lý một số dự án hiện có. Điển hình là kế hoạch nâng cấp phòng thí nghiệm trên máy bay bị hủy sau khi đã tiêu 46 triệu bảng trong tổng ngân sách 49 triệu bảng. Quyết định dừng tài trợ được đưa ra năm năm sau quyết định nâng cấp, khiến các nghị sĩ đặt câu hỏi vì sao dự án không bị chấm dứt sớm hơn.

Tình trạng hạ tầng nghiên cứu cũng đáng lo ngại. Khoảng 45% hệ thống cơ sở vật chất của Hội đồng Cơ sở Khoa học và Công nghệ ở mức không thể chấp nhận. Để đưa hạ tầng nghiên cứu thuộc các trường đại học trở lại trạng thái hoạt động đầy đủ, chi phí ước tính lên tới 5,6 tỷ bảng.

PAC còn phê bình UKRI vì không bảo đảm hệ thống thay thế siêu máy tính quốc gia ARCHER2 sẵn sàng trước khi máy hiện tại ngừng hoạt động. Khoảng trống năng lực tính toán dự kiến kéo dài 13 tháng.

Thông điệp từ các nghị sĩ vì thế có hai vế: nhà nước cần sẵn sàng chia sẻ rủi ro để được hưởng thành quả công nghệ, nhưng đồng thời phải quản lý dự án chặt chẽ hơn. Rót tiền cho đổi mới chỉ là bước đầu; giữ lại giá trị cho người nộp thuế mới là thước đo quan trọng.