Nhà sáng lập GOV.UK cảnh báo cơn sốt AI có thể khiến Anh mắc kẹt với một nhóm nhà cung cấp công nghệ

Mike Bracken, người sáng lập GOV.UK và từng là Giám đốc Dữ liệu Chính phủ đầu tiên của Anh, cảnh báo rằng nước này có thể vô tình đổi sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp công nghệ nước ngoài lấy một dạng lệ thuộc sâu hơn vào số ít công ty AI. Theo ông, nhiều tổ chức không đánh mất quyền tự chủ trong một cuộc khủng hoảng lớn, mà qua hàng loạt quyết định tưởng như hợp lý theo thời gian. Trong bối cảnh AI, điều đó đặc biệt đáng lo vì các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và tổ chức xã hội ngày càng xây dịch vụ của mình trên các mô hình và nền tảng do một nhóm nhỏ tập đoàn công nghệ kiểm soát.

Cảnh báo của Bracken xuất hiện đúng lúc chính phủ nhiều nước, trong đó có Anh, đẩy mạnh đầu tư vào “AI có chủ quyền” hay “sovereign AI” — khái niệm chỉ chiến lược xây dựng năng lực AI trong nước, từ hạ tầng tính toán, trung tâm dữ liệu đến mô hình nội địa, nhằm giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài. Tuy nhiên, Bracken cho rằng cách hiểu này còn quá hẹp. Theo ông, “chủ quyền số” (digital sovereignty) không đơn thuần là sở hữu máy chủ, trung tâm dữ liệu hay hạ tầng đặt trong biên giới quốc gia, mà là khả năng thực sự của một tổ chức trong việc tự đưa ra quyết định, thay đổi nhà cung cấp, điều chỉnh công nghệ hoặc đổi chiến lược khi hoàn cảnh thay đổi.

Một trong những vấn đề lớn nhất mà Bracken nhấn mạnh là hiện tượng bị “khóa chặt nhà cung cấp”, thường được gọi là vendor lock-in. Đây là tình huống một tổ chức phụ thuộc quá sâu vào một nền tảng, phần mềm hoặc dịch vụ đến mức việc chuyển sang giải pháp khác trở nên cực kỳ tốn kém, phức tạp hoặc gần như bất khả thi. Với AI, rủi ro này còn cao hơn vì mô hình ngôn ngữ, công cụ tự động hóa, quy trình làm việc và dữ liệu nội bộ thường gắn chặt với nhau. Một khi AI đã được nhúng sâu vào hạ tầng và vận hành hàng ngày, việc thay đổi nhà cung cấp có thể kéo theo chi phí kỹ thuật, pháp lý và tổ chức rất lớn.

Chính phủ Anh hiện đang rót vốn vào hạ tầng tính toán trong nước để hỗ trợ phát triển AI. “Năng lực tính toán” ở đây có thể hiểu là tài nguyên phần cứng như chip xử lý, máy chủ hiệu năng cao và trung tâm dữ liệu cần thiết để huấn luyện và vận hành mô hình AI. Dù vậy, Bracken lập luận rằng chỉ tăng công suất tính toán trong nước chưa đủ để bảo đảm quyền kiểm soát thực chất. Nếu phần mềm cốt lõi, mô hình nền tảng hoặc các quy trình vận hành vẫn phụ thuộc vào một số nhà cung cấp lớn, thì tổ chức sử dụng vẫn có thể bị giới hạn trong các lựa chọn chiến lược của mình.

Theo Bracken, đây không phải vấn đề riêng của Whitehall hay bộ máy chính phủ trung ương Anh. Các doanh nghiệp, trường đại học, tổ chức từ thiện và nhiều định chế khác cũng đối mặt với bài toán tương tự khi ngày càng giao nhiều hoạt động cho các nền tảng thuê ngoài và dịch vụ AI. Về lâu dài, câu chuyện này liên quan đến năng lực phục hồi quốc gia, sức cạnh tranh kinh tế, hạ tầng trọng yếu và cả khả năng hành động của nhà nước. Nói cách khác, công nghệ có thể mở rộng quyền tự do ra quyết định cho tổ chức, nhưng cũng có thể âm thầm thu hẹp nó nếu các phụ thuộc tích tụ qua từng lựa chọn nhỏ.

Lập luận của Bracken được trình bày trong cuốn sách mới mang tên “Digital Sovereignty: The Power to Decide”, do ông đồng chấp bút cùng các đồng nghiệp tại Public Digital. Thông điệp trung tâm rất rõ ràng: gọi một hệ thống là “AI có chủ quyền” sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu người dùng cuối vẫn bị mắc kẹt với nhà cung cấp đã bán nó. Trong kỷ nguyên AI, thước đo quan trọng nhất không chỉ là công nghệ được đặt ở đâu, mà là liệu tổ chức còn giữ được quyền thay đổi hướng đi hay không. Nếu câu trả lời là không, thì chủ quyền công nghệ có thể chỉ là một nhãn mác hấp dẫn hơn là năng lực thực sự.