Palantir đối mặt làn sóng phản đối mới tại Anh khi hợp đồng dữ liệu NHS trị giá 330 triệu bảng đến kỳ quyết định

Các nhóm vận động trong lĩnh vực y tế tại Anh đang đẩy mạnh phản đối Palantir, công ty công nghệ Mỹ nổi tiếng với các nền tảng phân tích dữ liệu quy mô lớn và từng gắn với lĩnh vực tình báo, quốc phòng. Trong tuần này, các cuộc biểu tình dự kiến diễn ra tại hội nghị thường niên của Công đảng ở Liverpool và tại London, nhằm gây sức ép lên chính phủ trong lúc các bộ trưởng cân nhắc có nên gia hạn hợp đồng của Palantir với Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh, tức NHS. Trọng tâm tranh cãi là Federated Data Platform, viết tắt FDP, một nền tảng dữ liệu liên kết nhiều hệ thống khác nhau để tổng hợp và phân tích thông tin vận hành bệnh viện. Hợp đồng này có thể đạt giá trị tới 330 triệu bảng trong 7 năm.

Theo NHS England và Palantir, FDP được thiết kế để kết nối dữ liệu vốn đang nằm rải rác trong nhiều hệ thống riêng biệt, từ đó giúp bệnh viện phân bổ giường bệnh, phòng mổ và nguồn lực hiệu quả hơn, đồng thời xử lý tồn đọng khám chữa bệnh sau đại dịch. Tuy nhiên, chính khả năng tập trung và điều phối dữ liệu ở quy mô lớn lại khiến FDP trở thành tâm điểm lo ngại. Với nhiều nhà phê bình, đây không chỉ là một dự án phần mềm quản trị thông thường mà còn là hạ tầng dữ liệu cốt lõi có thể khiến NHS phụ thuộc lâu dài vào một nhà cung cấp duy nhất.

Một trong những khái niệm được nhắc đến nhiều nhất trong tranh luận lần này là ‘vendor lock-in’, tức tình trạng khách hàng bị phụ thuộc sâu vào công nghệ, tiêu chuẩn hoặc hệ sinh thái của một nhà cung cấp đến mức việc chuyển sang giải pháp khác trở nên tốn kém và phức tạp. Hồi tháng 6, Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ của Quốc hội Anh cho rằng Palantir không nên giữ vai trò quá lớn trong khu vực công. Ủy ban này khuyến nghị chính phủ không gia hạn hợp đồng FDP vào năm 2027, thay vào đó nên tự phát triển hệ thống nội bộ hoặc tìm một nhà cung cấp trong nước. Thông điệp ở đây khá rõ ràng: rủi ro chiến lược không chỉ nằm ở chi phí, mà còn ở khả năng kiểm soát hạ tầng dữ liệu y tế quốc gia.

Các tổ chức MedAct và Just Treatment cho biết ngày 30/9 là hạn chót theo hợp đồng để Palantir cung cấp cho NHS England một ‘exit plan’, tức kế hoạch rút lui hoặc bàn giao nếu chính phủ quyết định không tiếp tục thỏa thuận. Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng trong các dự án công nghệ quy mô lớn, bởi exit plan thường xác định cách dữ liệu, quy trình vận hành và trách nhiệm kỹ thuật sẽ được chuyển giao khi hợp đồng kết thúc. Thời hạn ban đầu của hợp đồng sẽ hết vào đầu năm sau, sau đó chính phủ có quyền gia hạn thêm 2 năm, rồi tiếp tục thêm hai lần, mỗi lần 1 năm.

Không chỉ phản đối về mặt đạo đức hay chính trị, các bên chỉ trích còn đặt câu hỏi về hiệu quả thực tế của FDP. Một số tổ chức, bao gồm Hiệp hội Y khoa Anh BMA, công đoàn UNISON và nghiệp đoàn United Tech and Allied Workers Union, cho rằng các tuyên bố về thành tích của nền tảng chưa được chứng minh đủ thuyết phục. Mạng lưới Chief Data and Analytics Officers Network, đại diện cho các lãnh đạo cấp cao phụ trách dữ liệu và phân tích trong NHS, cũng đã kêu gọi chính phủ xem xét điều khoản chấm dứt hợp đồng. Trong thư gửi chính phủ, mạng lưới này nhận định FDP chưa thể chứng minh được mức độ bằng chứng, độ tin cậy và giá trị thực tế tương xứng với khoản đầu tư lớn cùng sự hậu thuẫn chính sách kéo dài.

Một phần lớn tranh cãi xoay quanh dữ liệu sức khỏe cá nhân, loại dữ liệu được xem là nhạy cảm bậc nhất trong nền kinh tế số. BMA đã khuyến nghị các thành viên cân nhắc tránh sử dụng FDP cho những mục đích không liên quan trực tiếp đến chăm sóc bệnh nhân, với lý do rủi ro đối với niềm tin của người bệnh và an ninh dữ liệu. Các nhà vận động cho rằng khi một công ty có lịch sử hoạt động trong giám sát, công nghệ quân sự và các hệ thống phân tích cho cơ quan an ninh tham gia sâu vào y tế công, công chúng có quyền đặt câu hỏi về ranh giới sử dụng dữ liệu, ngay cả khi dữ liệu đó trên danh nghĩa vẫn thuộc sở hữu của NHS.

Về phía mình, Palantir khẳng định phần mềm của hãng đang giúp các cơ quan công tại Anh cải thiện hiệu suất, từ tăng số ca điều trị trong NHS đến hỗ trợ Hải quân Hoàng gia duy trì tàu hoạt động lâu hơn trên biển và hỗ trợ xử lý bạo lực gia đình. Công ty cũng nhấn mạnh rằng dữ liệu được xử lý thông qua FDP thuộc về NHS, và việc tiết lộ dữ liệu đó cho bất kỳ bên nào khác sẽ vi phạm hợp đồng. Nói cách khác, Palantir đang cố tách biệt vai trò của mình như một nhà cung cấp hạ tầng phân tích dữ liệu khỏi hình ảnh một công ty công nghệ gắn với giám sát và quốc phòng.

Căng thẳng càng tăng khi Palantir mới đây tuyển cựu Phó lãnh đạo Công đảng Tom Watson để hỗ trợ định hướng hoạt động với chính phủ Anh. Động thái này diễn ra đúng lúc hợp đồng 330 triệu bảng tiến gần điểm quyết định, khiến tranh luận xung quanh ảnh hưởng chính trị và vận động hành lang càng trở nên nhạy cảm. Trong bối cảnh chính phủ Anh đang chịu sức ép vừa phải hiện đại hóa NHS bằng công nghệ, vừa phải bảo vệ niềm tin của công chúng đối với dữ liệu y tế, quyết định về Palantir có thể trở thành phép thử lớn cho cách nước này quản trị công nghệ trong khu vực công.