Malaysia cân nhắc siết quản lý địa chỉ IP, mở ra tranh luận mới về quyền lực Internet quốc gia

Chính phủ Malaysia vừa bắt đầu một đợt tham vấn chính sách về khả năng đưa việc quản lý địa chỉ IP và số hiệu hệ thống tự trị vào khuôn khổ quản lý nhà nước. Động thái này xuất phát từ việc Ủy ban Truyền thông và Đa phương tiện Malaysia (MCMC) cho rằng đạo luật ban hành từ năm 1998 đã không còn theo kịp những thay đổi lớn của hạ tầng số. Trong tài liệu tham vấn, MCMC đề xuất thành lập một cơ quan theo luật định có quyền quản lý “địa chỉ điện tử”, bao gồm địa chỉ IP, số AS và các loại phí liên quan. Địa chỉ IP là mã số định danh giúp thiết bị kết nối và giao tiếp trên Internet, còn số AS, viết tắt của Autonomous System Number, là mã nhận diện một mạng lớn hoặc một nhà mạng trên Internet để các hệ thống định tuyến biết cách trao đổi lưu lượng với nhau.

Mục tiêu mà Malaysia nêu ra là hỗ trợ phát triển mô hình National Internet Registry, hay NIR — tức cơ quan đăng ký tài nguyên Internet ở cấp quốc gia. Nếu được triển khai, NIR tại Malaysia sẽ giám sát việc phân bổ tài nguyên đánh số Internet trong nước theo hướng minh bạch và bền vững hơn, theo lập luận của MCMC. Tuy nhiên, ý tưởng này ngay lập tức chạm tới cấu trúc quản trị Internet hiện hành tại châu Á – Thái Bình Dương, nơi APNIC đang đóng vai trò Regional Internet Registry, hay RIR — cơ quan đăng ký Internet khu vực. RIR là tổ chức chịu trách nhiệm phân phối và quản lý các tài nguyên như địa chỉ IP trên quy mô liên quốc gia, nhằm tránh tình trạng phân mảnh hoặc chồng chéo quyền lực.

Theo APNIC, các cuộc trao đổi với MCMC cho thấy phía Malaysia muốn có “quyền tự chủ hoàn toàn về vận hành và kỹ thuật” trong việc phân bổ tài nguyên mạng — mức quyền hạn mà các NIR hiện có cũng không nắm giữ đầy đủ. Đây là điểm gây tranh cãi lớn. Trên thực tế, NIR là mô hình mang tính lịch sử, hình thành từ giai đoạn đầu của Internet khi một số nước đã có hệ thống quản lý địa chỉ riêng trước khi các RIR hoàn thiện cấu trúc hoạt động. Hiện chỉ còn 9 NIR tồn tại trong phạm vi APNIC và LACNIC, bao phủ các nền kinh tế như Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Việt Nam, Mexico và Brazil. APNIC đã ngừng nhận đơn xin lập NIR mới từ năm 2012, và đến năm 2024 quyết định biến lệnh tạm dừng này thành chính sách vĩnh viễn.

Lãnh đạo APNIC từng giải thích rằng NIR từng có vai trò quan trọng trong giai đoạn địa chỉ IPv4 được phân bổ rất nhanh và cần quản lý chặt chẽ. IPv4 là phiên bản giao thức Internet cũ với không gian địa chỉ hạn chế, khiến việc cấp phát trở thành vấn đề nhạy cảm khi Internet tăng trưởng mạnh. Trong bối cảnh đó, các cơ quan cấp quốc gia giúp xử lý nhu cầu cao về tài nguyên số. Nhưng hiện nay, cộng đồng quản trị Internet quốc tế phần lớn đồng thuận rằng việc phân phối tài nguyên Internet hiệu quả hơn khi được thực hiện bởi các tổ chức quy mô khu vực, đủ lớn để duy trì tính trung lập, nhất quán và giảm nguy cơ mỗi quốc gia tự dựng một cơ chế riêng.

Nếu Malaysia tiếp tục thúc đẩy một NIR mới và để cơ quan này đảm nhận một phần chức năng của APNIC, nước này sẽ thách thức nguyên trạng của hệ sinh thái quản trị Internet. Tranh luận không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà còn ở khía cạnh quyền lực. Việc một chính phủ có ảnh hưởng trực tiếp đến phân bổ địa chỉ IP hoặc số AS có thể làm dấy lên lo ngại rằng quyền cấp phát tài nguyên mạng bị sử dụng cho mục đích chính trị, chẳng hạn hạn chế hoặc từ chối tài nguyên đối với các nhóm mà nhà nước không ủng hộ. Đây là lý do mô hình quản trị đa bên, hay multi-stakeholder governance, lâu nay được xem là nền tảng của Internet toàn cầu: chính phủ có tiếng nói, nhưng không phải là bên duy nhất quyết định.

Năm ngoái, Liên Hợp Quốc đã tái khẳng định ủng hộ mô hình quản trị đa bên cho Internet, trong đó doanh nghiệp, tổ chức kỹ thuật, xã hội dân sự, giới học thuật và chính phủ cùng tham gia định hình chính sách. APNIC cũng nhấn mạnh rằng hiện chưa tồn tại cơ chế để lập thêm một NIR mới, và tổ chức này không có ý định xem xét lại chính sách hiện hành trong ngắn hạn. Dù vậy, APNIC thừa nhận về mặt thủ tục vẫn có thể khởi động một tiến trình tham vấn và xây dựng chính sách mới trong tương lai. Tuy nhiên, điều đó chỉ có thể diễn ra sau khi hoàn tất ICP-2 — bộ quy tắc quan trọng điều chỉnh cách các RIR vận hành. Theo tiến độ hiện tại, bản sửa đổi ICP-2 dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2026.

Nếu MCMC quyết tâm theo đuổi việc thành lập NIR, Malaysia nhiều khả năng sẽ bước vào một cuộc đối đầu chính sách với APNIC. Trong thế giới quản trị Internet, những xung đột như vậy thường không bùng nổ ngay lập tức mà diễn ra chậm, kéo dài qua các vòng tranh luận kỹ thuật, pháp lý và ngoại giao. Dù tốc độ có thể chậm, tác động của vụ việc lại không hề nhỏ: nó có thể khơi lại câu hỏi cốt lõi về việc liệu các quốc gia nên có vai trò trực tiếp đến đâu trong quản lý tài nguyên Internet toàn cầu. Với Malaysia, đây không chỉ là một sửa đổi pháp lý nội địa, mà còn có thể trở thành phép thử cho ranh giới giữa chủ quyền số quốc gia và mô hình điều phối Internet xuyên biên giới.