Tham vọng mua công nghệ Anh vấp thực tế: chưa đến 1/6 chi tiêu thực sự thuộc về doanh nghiệp nội

Chính phủ Anh muốn ưu tiên công nghệ trong nước, nhưng dòng tiền mua sắm công lại kể một câu chuyện khác. Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Chính sách Công (IPPR), chỉ 15,4% số tiền chi cho 150 nhà cung cấp công nghệ lớn nhất của khu vực công thực sự được quy về các doanh nghiệp Anh sau khi xem xét kỹ hơn nguồn gốc của các nhà cung cấp và sản phẩm. Nói cách khác, chưa đến một bảng trong mỗi sáu bảng chi ra ở nhóm này ở lại với doanh nghiệp nội theo cách tính của báo cáo.

Nếu chỉ nhìn vào nơi đặt trụ sở, tỷ lệ dành cho doanh nghiệp Anh có vẻ khả quan hơn nhiều: 42,5%. Tuy nhiên, một công ty có trụ sở tại Anh vẫn có thể thuộc sở hữu nước ngoài, sử dụng phần lớn nhân sự ở nước ngoài hoặc chủ yếu bán lại sản phẩm của các tập đoàn Mỹ như Microsoft. Khoảng cách giữa hai con số cho thấy việc đo lường năng lực công nghệ trong nước không thể chỉ dựa vào địa chỉ đăng ký.

IPPR cho biết 43% khoản chi được ghi nhận cho các nhà cung cấp có trụ sở tại Anh chảy vào những đơn vị bán lại — tức doanh nghiệp phân phối sản phẩm, giấy phép phần mềm hoặc dịch vụ của hãng khác, thay vì nhất thiết tự phát triển công nghệ. Riêng Bytes và Softcat nhận tổng cộng khoảng 2 tỷ bảng, đưa hai công ty này vào nhóm ba bên nhận chi tiêu công nghệ công lớn nhất.

Khi lần ngược các hợp đồng bán lại về những doanh nghiệp đứng sau sản phẩm, các nhà nghiên cứu xác định Mỹ là quốc gia hưởng lợi lớn nhất: 9,2 tỷ bảng trong tổng số 19,2 tỷ bảng chi cho nhóm nhà cung cấp lớn nhất. Kết quả này làm nổi bật mức độ phụ thuộc vào công nghệ Mỹ phía sau mạng lưới hợp đồng tưởng như mang dấu ấn trong nước.

Dòng tiền không chỉ nghiêng về công nghệ nước ngoài mà còn tập trung vào một số ít doanh nghiệp. Theo báo cáo, 150 công ty nhận tới 83% chi tiêu công nghệ của khu vực công; riêng 15 nhà cung cấp lớn nhất chiếm gần một nửa. Các nhà cung cấp nhỏ chỉ nhận 12% chi tiêu công nghệ của chính phủ, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ 27% trong tổng chi tiêu của chính phủ trên mọi lĩnh vực.

Tính minh bạch của quá trình mua sắm cũng là vấn đề. IPPR ghi nhận 89,9% hợp đồng công nghệ thông tin của chính phủ trong 12 tháng gần nhất không có thông tin công khai về số nhà cung cấp tham gia dự thầu. Điều đó không tự động chứng minh các hợp đồng thiếu cạnh tranh, nhưng khiến việc đánh giá mức độ cạnh tranh trở nên khó khăn.

Với trí tuệ nhân tạo (AI), bức tranh chi tiêu còn khó nhìn rõ hơn. Hồ sơ mua sắm cho thấy số tiền trả trực tiếp cho những công ty như OpenAI và Anthropic tương đối ít. Tuy nhiên, công nghệ của họ có thể được cung cấp gián tiếp thông qua hợp đồng điện toán đám mây, giấy phép phần mềm doanh nghiệp và các quan hệ đối tác. Điện toán đám mây là hình thức sử dụng tài nguyên tính toán, lưu trữ hoặc phần mềm qua hạ tầng của nhà cung cấp, thay vì tự vận hành toàn bộ hệ thống.

Một ví dụ được IPPR nêu là việc NHS England triển khai Microsoft 365 Copilot cho 505.000 nhân viên. Copilot là trợ lý AI tích hợp trong bộ công cụ làm việc của Microsoft. Theo báo cáo, đợt triển khai này dựa trên thỏa thuận cấp phép toàn quốc ký từ tháng 6/2023, trước khi sản phẩm được phát hành rộng rãi.

Cơ chế đó cho phép công cụ AI tiếp cận hàng trăm nghìn nhân viên khu vực công thông qua những thỏa thuận được đàm phán trước cả khi sản phẩm có mặt trên thị trường. IPPR cảnh báo các đối thủ vì thế có thể không có cơ hội cạnh tranh cho nhu cầu mới phát sinh.

Báo cáo đặt vấn đề về chủ quyền số — khả năng một quốc gia chủ động lựa chọn, kiểm soát và duy trì quyền tiếp cận các công nghệ thiết yếu. Theo IPPR, sự phụ thuộc vào Mỹ có thể trở nên đặc biệt nhạy cảm nếu Washington hạn chế quyền tiếp cận các hệ thống AI tiên tiến. Báo cáo viện dẫn những hạn chế gần đây của Mỹ đối với mô hình Anthropic và quyền tiếp cận sớm của Viện An ninh AI Anh như dấu hiệu cho thấy rủi ro này không còn hoàn toàn mang tính giả định.

Chính phủ Anh đã cam kết 500 triệu bảng cho Quỹ AI chủ quyền. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong nước là chưa đủ để giảm sự lệ thuộc vào Thung lũng Silicon. Một trở ngại quan trọng là tình trạng bị khóa chặt vào nhà cung cấp: khi phần mềm, dữ liệu và quy trình vận hành gắn sâu với một hệ sinh thái, việc chuyển sang bên khác có thể tốn kém và phức tạp.

Thay vì tìm cách tự xây dựng mọi thứ, IPPR đề xuất chính phủ Anh đàm phán hợp đồng công nghệ như một khách hàng thống nhất, tạo điều kiện chuyển đổi nhà cung cấp dễ hơn và hợp tác với các nước như Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc để bảo đảm quyền tiếp cận AI tiên tiến. Việc gom sức mua được kỳ vọng sẽ tăng vị thế thương lượng trước các tập đoàn công nghệ lớn.

Roa Powell, nghiên cứu viên cao cấp tại IPPR, cho rằng xây dựng năng lực trong nước không thể là lựa chọn duy nhất; Anh cần phối hợp với các quốc gia có vị thế tương đồng để cùng tác động đến thị trường. Nghị sĩ Darren Jones, người viết lời tựa cho báo cáo, cũng nhấn mạnh hướng đi kết hợp: cải tổ cách nhà nước mua công nghệ, hỗ trợ những ngành Anh có cơ hội dẫn đầu và hợp tác với đồng minh.

Bài toán của London vì thế không đơn thuần là mua hàng mang nhãn Anh. Đó là làm sao giữ được quyền lựa chọn khi phần lớn hạ tầng, phần mềm và ngày càng nhiều công cụ AI đã gắn với những nhà cung cấp bên kia Đại Tây Dương.