AI trở thành chiến tuyến chính trị mới tại Anh: Tony Blair muốn hiện đại hóa chính phủ, Reform lại nhắm tới cắt giảm biên chế

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang nổi lên như một chủ đề trung tâm trong tranh luận về tương lai chính phủ Anh, sau khi cựu Thủ tướng Tony Blair và nghị sĩ Danny Kruger của đảng Reform cùng công bố các bài viết khẳng định AI sẽ làm thay đổi cách nhà nước vận hành. Tuy nhiên, dù cùng nhìn nhận AI là lực đẩy mang tính bước ngoặt, hai bên lại bất đồng sâu sắc về mục tiêu cuối cùng. Với Blair, AI là công cụ để hiện đại hóa dịch vụ công và tái cấu trúc chính phủ theo hướng hiệu quả hơn. Trong khi đó, Reform xem AI chủ yếu là đòn bẩy để thu gọn khu vực công, đặc biệt bằng cách giảm số lượng công chức.

Trong bài viết đăng trên trang của Viện Tony Blair vì Thay đổi Toàn cầu, Blair gọi AI là một trong hai biến chuyển “mang tính thời đại” đang định hình lại thế giới, bên cạnh sự trỗi dậy của Trung Quốc và Ấn Độ. Theo ông, cuộc cách mạng công nghệ do AI dẫn dắt sẽ tác động đến gần như mọi lĩnh vực. AI, tức các hệ thống phần mềm có khả năng học từ dữ liệu, phân tích, dự đoán và tự động hóa nhiều tác vụ vốn do con người thực hiện, theo Blair sẽ vừa thay thế một số việc làm cũ vừa tạo ra các công việc mới. Ông cho rằng khu vực tư nhân sẽ bị AI làm thay đổi trước, nhưng về lâu dài dịch vụ công cũng phải được cải tổ toàn diện nếu muốn theo kịp thời đại.

Blair không dừng lại ở lời kêu gọi ứng dụng AI đơn thuần. Ông cho rằng mọi chính phủ trong tương lai gần sẽ phải điều hành trong “kỷ nguyên AI”, và quốc gia nào hiểu điều đó sẽ có cơ hội thịnh vượng hơn. Quan điểm này phản ánh cách tiếp cận quen thuộc của viện nghiên cứu do ông sáng lập, một tổ chức tư vấn phi lợi nhuận thường thúc đẩy ý tưởng dùng công nghệ để giải quyết các vấn đề quản trị nhà nước. Trong bối cảnh này, “quản trị” không chỉ là điều hành hành chính, mà còn bao gồm cách nhà nước tổ chức dữ liệu, ra quyết định chính sách và cung cấp dịch vụ cho người dân.

Một điểm đáng chú ý trong lập luận của Blair là ông gắn AI với chính sách năng lượng. Ông đề xuất Anh nên ưu tiên điện năng giá rẻ và điện khí hóa thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu “net zero” trong ngắn hạn. “Net zero” là khái niệm chỉ trạng thái phát thải khí nhà kính ròng bằng 0, tức lượng phát thải được cân bằng bởi lượng hấp thụ hoặc bù đắp. Theo Blair, việc tận dụng phần tài nguyên dầu khí còn lại ở Biển Bắc sẽ giúp củng cố năng lực cạnh tranh và tạo điều kiện cho việc khai thác cơ hội từ AI. Lập luận này phản ánh một thực tế kỹ thuật: các hệ thống AI hiện đại, đặc biệt là những mô hình lớn, tiêu thụ rất nhiều điện năng và phụ thuộc mạnh vào hạ tầng tính toán.

Viện của Blair cũng được chú ý vì có các nhà tài trợ lớn trong giới công nghệ, trong đó có Quỹ Gates và quỹ của Larry Ellison, nhà sáng lập Oracle. Oracle là tập đoàn phần mềm doanh nghiệp nổi tiếng với cơ sở dữ liệu và hạ tầng điện toán đám mây. Ellison đã quyên góp hàng chục triệu USD cho viện này và từ lâu có quan điểm ủng hộ việc chính phủ tập trung dữ liệu công dân vào một hệ thống thống nhất để AI có thể khai thác hiệu quả hơn. Dữ liệu tập trung ở đây có nghĩa là gom nhiều nguồn thông tin công dân vốn đang nằm rải rác ở các cơ quan khác nhau về một nền tảng chung. Giới ủng hộ cho rằng cách này giúp ra quyết định nhanh và chính xác hơn, nhưng giới phê bình lo ngại về quyền riêng tư, giám sát diện rộng và nguy cơ lạm dụng dữ liệu.

Trái với Blair, đảng Reform đang dẫn đầu một số cuộc thăm dò tại Anh lại nhìn AI qua lăng kính cắt giảm quy mô chính phủ. Trong tài liệu công bố ngày 24/5, nghị sĩ Danny Kruger đề xuất xóa bỏ Cabinet Office, cơ quan trung tâm hiện phụ trách nhiều mảng then chốt như định danh số, an ninh mạng và dữ liệu chính phủ. “Định danh số” là hệ thống xác minh danh tính điện tử để người dân truy cập dịch vụ công trực tuyến, còn “an ninh mạng” là tập hợp biện pháp bảo vệ hệ thống số trước tấn công, rò rỉ hoặc phá hoại dữ liệu. Kruger muốn thay cơ quan này bằng một Bộ Dân vụ mới, do một giám đốc điều hành được tuyển từ bên ngoài lãnh đạo.

Theo đề xuất của Kruger, người đứng đầu bộ mới sẽ chịu trách nhiệm quản lý lực lượng công vụ hiện khoảng 550.000 người và biến nó thành một tổ chức nhỏ hơn nhưng hiệu quả hơn, trong đó AI đóng vai trò trung tâm. Reform cho rằng AI đặc biệt phù hợp để thay thế hoặc giảm tải các công việc hành chính và phân tích. Đây là hai nhóm việc thường bao gồm xử lý hồ sơ, tổng hợp dữ liệu, viết báo cáo, rà soát văn bản hoặc hỗ trợ ra quyết định dựa trên mẫu dữ liệu có sẵn. Đảng này cũng gợi ý có thể trả lương cạnh tranh hơn cho nhân sự mới và tăng tỷ trọng lương theo hiệu suất, tức thu nhập gắn với kết quả công việc, đồng thời cắt bớt một số quyền lợi hưu trí. Nhưng đổi lại, tổng số nhân sự sẽ giảm đáng kể ở mọi cấp chính quyền.

Điểm nổi bật trong cuộc tranh luận hiện nay không nằm ở câu hỏi AI có thay đổi chính phủ hay không, mà là AI sẽ được dùng để làm gì. Với Blair, đây là cơ hội để nâng cấp nhà nước, tái thiết dịch vụ công và thích ứng với một trật tự kinh tế mới. Với Reform, AI là công cụ để tinh giản bộ máy và áp đặt kỷ luật hiệu suất lên khu vực công. Điều này cho thấy AI đang nhanh chóng trở thành một khái niệm bị chính trị hóa: cùng một công nghệ, nhưng có thể được diễn giải như phương tiện để mở rộng năng lực điều hành hoặc để thu hẹp phạm vi của nhà nước. Trong cả hai trường hợp, những câu hỏi lớn về minh bạch thuật toán, quyền riêng tư dữ liệu và trách nhiệm giải trình của hệ thống tự động vẫn chưa có lời đáp rõ ràng.

Những gì đang diễn ra tại Anh phản ánh xu hướng rộng hơn trên toàn cầu: chính phủ các nước ngày càng xem AI là hạ tầng chiến lược, tương tự điện, viễn thông hay giao thông trong các thời kỳ trước. Nhưng khác với các hạ tầng truyền thống, AI không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc tuyển dụng, phân bổ ngân sách, giám sát công dân và thiết kế chính sách công. Vì vậy, tranh luận giữa Tony Blair và Reform có thể sớm lặp lại ở nhiều quốc gia khác: liệu AI nên được dùng để xây dựng một nhà nước thông minh hơn, hay một nhà nước nhỏ hơn?