Anh cam kết siết chi tư vấn nhưng Bộ Nội vụ vẫn trao gói hợp đồng dữ liệu tới 350 triệu bảng

Bộ Nội vụ Anh (Home Office) đã trao hai hợp đồng có tổng giá trị tối đa lên tới 350 triệu bảng Anh cho Deloitte và PA Consulting, dù chính phủ trước đó tuyên bố sẽ cắt giảm mạnh chi tiêu cho dịch vụ tư vấn. Theo hồ sơ mua sắm công được công bố gần đây, Deloitte giành hợp đồng kéo dài 4 năm trị giá tối đa 200 triệu bảng, còn PA Consulting nhận gói tương tự trị giá tối đa 150 triệu bảng. Cả hai đều cung cấp dịch vụ về dữ liệu và phân tích, bao gồm data analytics (phân tích dữ liệu để tìm xu hướng và hỗ trợ ra quyết định), data matching (đối sánh dữ liệu giữa nhiều nguồn để xác định mối liên hệ) và data insight (rút ra thông tin chuyên sâu từ dữ liệu).

Động thái này lập tức làm dấy lên câu hỏi về mức độ nghiêm túc trong nỗ lực kiểm soát chi tiêu tư vấn của chính phủ Anh. Từ tháng 11/2024, chính phủ đã hứa áp dụng các biện pháp kiểm soát mới đối với việc thuê consultancy, tức các công ty tư vấn bên ngoài chuyên cung cấp nhân sự, chiến lược hoặc năng lực chuyên môn theo hợp đồng. Mục tiêu là loại bỏ các khoản chi không cần thiết và tiết kiệm 1,2 tỷ bảng vào năm 2026. Theo quy định được Văn phòng Nội các (Cabinet Office) và Crown Commercial Service công bố, mọi khoản chi tư vấn trên 600.000 bảng hoặc hợp đồng kéo dài hơn 9 tháng phải có phê duyệt cấp bộ trưởng; các khoản trên 100.000 bảng phải được thường trực thư ký của bộ liên quan thông qua.

Hiện vẫn chưa rõ hai hợp đồng của Bộ Nội vụ có phải tuân theo đầy đủ các lớp phê duyệt nói trên hay không, và nếu có thì vì sao chúng vẫn được bật đèn xanh. Đây là điểm nhạy cảm bởi các quy định kiểm soát được thiết kế để tăng oversight, tức khả năng giám sát chặt hơn đối với cách các cơ quan công quyền sử dụng ngân sách cho nhà thầu tư vấn. Tới nay, Bộ Nội vụ chưa đưa ra phản hồi công khai về vấn đề này.

Những nghi vấn này không xuất hiện trong khoảng trống. Tháng 11/2025, National Audit Office (NAO) – cơ quan kiểm toán độc lập giám sát chi tiêu công – cho biết Kho bạc Anh (HM Treasury) chưa có bộ dữ liệu đầy đủ về mức chi cho tư vấn trên toàn chính phủ. Việc thiếu dữ liệu tổng hợp như vậy có thể làm chậm tiến độ đạt các mục tiêu cắt giảm chi phí vốn đã được mô tả là “tham vọng”. Nói cách khác, chính phủ muốn giảm chi, nhưng lại chưa nắm chắc mình đang chi bao nhiêu và chi ở đâu.

Đến tháng 3, Ủy ban Tài khoản Công (Public Accounts Committee – PAC), một ủy ban của Quốc hội chuyên rà soát cách tiền thuế được sử dụng, tiếp tục gây sức ép khi kết luận rằng nhiều bộ ngành không tuân thủ chỉ đạo của Cabinet Office về chi tiêu tư vấn, trong khi việc tuân thủ cũng không được theo dõi sát sao. PAC đã yêu cầu công bố danh sách các cơ quan không chấp hành quy định mua sắm tư vấn, đồng thời đòi bảng phân rã chi tiết mức chi của từng bộ cho từng nhà thầu tư nhân, phân loại theo loại hình dịch vụ.

Một báo cáo gần đây của Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ cho rằng việc chính phủ phụ thuộc vào contractor – tức lao động hoặc chuyên gia làm việc theo hợp đồng thay vì biên chế công chức – đang trở thành rào cản đối với mục tiêu digital transformation, hay chuyển đổi số trong khu vực công. Báo cáo nêu rằng tại chính quyền trung ương, chi phí cho contractor mỗi năm cao gấp ba lần công chức. Trên toàn khu vực công, lực lượng này chỉ chiếm khoảng 18% quân số nhưng lại ngốn tới 40% tổng chi phí nhân sự. Điều này phản ánh một nghịch lý quen thuộc: thuê ngoài có thể giải quyết nhu cầu ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại khiến bộ máy tốn kém hơn và khó xây dựng năng lực nội bộ.

Các nhà lập pháp cho rằng gốc rễ vấn đề nằm ở việc chính phủ Anh thiếu nhân lực công nghệ ngay trong bộ máy. Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ đã kêu gọi công bố kế hoạch của từng bộ nhằm giảm tỷ trọng contractor trong lực lượng lao động, đặc biệt ở các vị trí số và công nghệ. Đồng thời, chính phủ cần xây dựng một digital workforce strategy – chiến lược phát triển lực lượng lao động số – để thực hiện cam kết của Thủ tướng rằng đến năm 2030, cứ 10 công chức thì có 1 người làm trong lĩnh vực công nghệ hoặc số. Ủy ban cũng đề nghị định nghĩa rõ thế nào là một “vai trò công nghệ và số” trong nền công vụ, nhằm tránh tình trạng đặt mục tiêu nhưng không có chuẩn đo lường thống nhất.

Thực tế, cảnh báo về tình trạng thiếu kỹ năng công nghệ trong khu vực công không phải mới. Từ năm 2023, PAC đã chỉ ra các rào cản khiến chính phủ khó đạt hiệu quả cao hơn thông qua chuyển đổi số. Khi đó, bà Dame Meg Hillier, Chủ tịch PAC, nhận định tham vọng số hóa của chính phủ đang bị kìm hãm bởi thiếu hụt nhân sự, thiếu hỗ trợ từ cấp cao, cũng như thiếu trách nhiệm giải trình. Bà nhấn mạnh một mâu thuẫn lớn: chính phủ liên tục nói về hiệu quả và chuyển đổi số, nhưng lại cắt giảm chính những vị trí có thể giúp hiện thực hóa mục tiêu đó. Trong bối cảnh ấy, việc tiếp tục rót hàng trăm triệu bảng cho các hãng tư vấn toàn cầu có thể sẽ còn làm dấy lên tranh cãi về việc Anh đang đầu tư cho năng lực dài hạn hay chỉ mua giải pháp ngắn hạn đắt đỏ.