Anh xem xét lại hợp đồng dữ liệu NHS với Palantir, dấy lên tranh luận về chủ quyền công nghệ y tế

Chính phủ Anh đang chuẩn bị rà soát hợp đồng giữa Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS England) và Palantir, công ty công nghệ Mỹ đang cung cấp nền tảng dữ liệu trọng yếu để xử lý tình trạng tồn đọng khám chữa bệnh không khẩn cấp sau đại dịch. Động thái này được kích hoạt trước một điều khoản cho phép xem xét hoặc chấm dứt hợp đồng vào tháng 2 năm sau, và ngay lập tức thu hút sự ủng hộ từ nhiều chuyên gia công nghệ lẫn chính sách công.

Sự hiện diện của Palantir trong hệ thống y tế Anh từ lâu đã gây tranh cãi. Trong giai đoạn đại dịch, công ty này từng nhận hợp đồng trị giá chỉ 1 bảng Anh để hỗ trợ các công cụ dữ liệu khẩn cấp. Sau đó, Palantir tiếp tục nhận thêm các thỏa thuận không qua cạnh tranh với tổng trị giá 60 triệu bảng. Khi đại dịch lắng xuống, công ty cùng các đối tác thắng gói thầu trị giá 330 triệu bảng để triển khai Federated Data Platform, viết tắt là FDP. Đây là một “nền tảng dữ liệu liên kết”, tức hệ thống cho phép kết nối và khai thác dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau mà không nhất thiết phải gom toàn bộ dữ liệu về một chỗ.

FDP được triển khai theo mô hình SaaS, tức “phần mềm như một dịch vụ”, nghĩa là NHS sử dụng phần mềm được vận hành trên hạ tầng của nhà cung cấp thay vì tự xây dựng và quản trị toàn bộ từ đầu. NHS England từng bảo vệ quyết định chọn Palantir sau quá trình đấu thầu cạnh tranh, cho rằng nền tảng này giúp tăng năng suất vận hành, từ đó hỗ trợ giảm lượng bệnh nhân chờ điều trị sau đại dịch. Theo Palantir, sau khi FDP được đưa vào sử dụng, đã có thêm hơn 110.000 bệnh nhân được thực hiện thủ thuật tại bệnh viện, đồng thời tỷ lệ bệnh nhân nghi ngờ ung thư nhận được kết quả trong vòng 28 ngày cũng tăng gần 7% so với 12 tháng trước đó.

Dù Palantir nêu ra các chỉ số tích cực, nhiều tiếng nói tại Anh cho rằng vấn đề cốt lõi không chỉ là hiệu quả ngắn hạn. Palantir được thành lập với sự hậu thuẫn của In-Q-Tel, quỹ đầu tư mạo hiểm có liên hệ với CIA, và cũng cung cấp công nghệ cho ICE cùng nhiều cơ quan an ninh Mỹ gây tranh cãi. Điều này khiến câu hỏi về giá trị, niềm tin và quyền kiểm soát dữ liệu y tế quốc gia trở nên đặc biệt nhạy cảm, nhất là khi dữ liệu sức khỏe được xem là một tài sản chiến lược của quốc gia.

Tại một sự kiện về chủ quyền số và AI do OpenUK tổ chức, nhiều chuyên gia cho rằng việc giao FDP cho Palantir phản ánh thất bại dài hạn trong cách Anh xây dựng thị trường công nghệ y tế. Lord Paul Drayson, thành viên Ủy ban Khoa học và Công nghệ của Thượng viện Anh, nhận định Anh hoàn toàn có đủ năng lực để tự phát triển các nền tảng dữ liệu liên kết. Theo ông, việc rà soát hợp đồng là cần thiết vì quyết định trước đó không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về minh bạch và công bằng.

Mike Bracken, đối tác tại hãng tư vấn Public Digital và cựu lãnh đạo chuyển đổi số của Văn phòng Nội các Anh, cho rằng NHS England đã có 15 năm không xây dựng được một “taxonomy” dữ liệu y tế thống nhất. Taxonomy ở đây có thể hiểu là hệ thống phân loại và đặt tên dữ liệu theo chuẩn chung, giúp các phần mềm và tổ chức khác nhau có thể trao đổi thông tin trơn tru. Khi thiếu chuẩn chung, thị trường cung cấp giải pháp khó phát triển lành mạnh, và một nhà cung cấp duy nhất có thể dần kiểm soát cách dữ liệu được tổ chức, kết nối và khai thác. Theo giới phê bình, đó là nền tảng dẫn đến nguy cơ độc quyền hoặc thiểu quyền, tức thị trường chỉ còn vài doanh nghiệp lớn chi phối.

Một trong những điểm bị chỉ trích mạnh nhất là nguy cơ “vendor lock-in”, hay phụ thuộc khóa chặt vào một nhà cung cấp. Khi một hệ thống dữ liệu cốt lõi của ngành y tế được xây quanh công nghệ, mô hình vận hành và tiêu chuẩn riêng của một công ty, việc thay thế về sau có thể trở nên rất tốn kém, phức tạp và rủi ro. Laura Gilbert, Giám đốc cấp cao phụ trách AI tại Tony Blair Institute và từng đứng đầu khoa học dữ liệu tại Văn phòng Thủ tướng Anh, cho rằng đây chính là loại hạ tầng mà chính phủ không nên thuê ngoài, đặc biệt là không nên giao cho một doanh nghiệp ngoài nước.

Cuộc tranh luận quanh Palantir giờ đây đã vượt khỏi phạm vi một hợp đồng CNTT thông thường. Nó chạm tới khái niệm “chủ quyền số” và “chủ quyền AI”, tức khả năng một quốc gia tự kiểm soát hạ tầng công nghệ, dữ liệu và năng lực phát triển trí tuệ nhân tạo của mình. Với dữ liệu y tế, giá trị không chỉ nằm ở việc cải thiện điều trị cho bệnh nhân hiện tại mà còn ở khả năng học hỏi từ dữ liệu để xây dựng các dịch vụ y tế tốt hơn, cũng như tạo ra lợi ích kinh tế cho hệ sinh thái công nghệ trong nước.

Trong khi chính phủ trung ương cân nhắc tương lai của FDP, Greater Manchester Integrated Care Board, cơ quan điều phối chăm sóc tích hợp của vùng Greater Manchester, đã từ chối sử dụng nền tảng này. Thay vào đó, họ phát triển hệ thống riêng trên Microsoft Azure, nền tảng điện toán đám mây của Microsoft, kết hợp với Matillion cho xử lý luồng dữ liệu, Snowflake cho kho dữ liệu và phân tích, Tableau cho trực quan hóa dữ liệu, cùng eLab của Đại học Manchester. Một báo cáo năm ngoái thậm chí cho rằng giải pháp của Manchester vượt xa những gì FDP đang cung cấp.

Bộ trưởng Y tế và Chăm sóc Xã hội Anh James Murray đã xác nhận FDP đang được xem xét trước mốc đánh giá quan trọng vào năm tới. Quyết định cuối cùng sẽ không chỉ ảnh hưởng tới Palantir, mà còn có thể định hình cách Anh mua sắm công nghệ công, phát triển thị trường healthtech nội địa và bảo vệ dữ liệu công dân trong kỷ nguyên AI. Với nhiều chuyên gia, đây là thời điểm then chốt để Anh trả lời một câu hỏi lớn: nên tiếp tục dựa vào các nhà cung cấp công nghệ nước ngoài, hay tận dụng năng lực trong nước để xây dựng hạ tầng dữ liệu y tế mang tính chiến lược lâu dài.