Các nhà khoa học bác bỏ kết luận vội vàng rằng điện thoại đang “tái lập trình” não trẻ em

Trong phiên điều trần trước Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ của Quốc hội Anh, các nghị sĩ đã chất vấn giới nghiên cứu về một lo ngại ngày càng phổ biến: liệu smartphone và mạng xã hội có đang làm tổn hại hoặc thay đổi não bộ trẻ em hay không. Tuy nhiên, câu trả lời từ các nhà thần kinh học khá thận trọng: hiện gần như chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định điều đó. Giáo sư Denis Mareschal, Giám đốc Trung tâm Phát triển Não bộ và Nhận thức tại Birkbeck, cho biết phần lớn các nghiên cứu hiện nay chỉ mang tính “tương quan” — tức là chỉ cho thấy hai yếu tố cùng xuất hiện với nhau, chứ không chứng minh được yếu tố này gây ra yếu tố kia. Ngược lại, “nghiên cứu nhân quả” mới là loại nghiên cứu có thể xác định liệu việc dùng thiết bị số có trực tiếp dẫn đến thay đổi trong phát triển não bộ hay không, và loại bằng chứng này hiện còn rất hiếm, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Khi được hỏi về tác động của mạng xã hội lên thanh thiếu niên, Giáo sư Sarah-Jayne Blakemore từ Đại học Cambridge cũng đưa ra đánh giá tương tự. Theo bà, những nghiên cứu hiện có còn ít, quy mô nhỏ và chưa được “tái lập” đầy đủ — tức là chưa được các nhóm khoa học khác lặp lại để xác nhận kết quả. Dù vậy, bà nhấn mạnh tuổi vị thành niên là giai đoạn hệ thống phần thưởng của não hoạt động rất mạnh. Đây là mạng lưới thần kinh liên quan đến cảm giác hứng thú, động lực và phản ứng với phần thưởng, khiến người trẻ dễ bị thu hút bởi các nội dung mới liên tục trên điện thoại. Trong khi đó, vỏ não trước trán, hay “prefrontal cortex” — vùng não đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát hành vi, ra quyết định và tự kiềm chế — vẫn đang tiếp tục phát triển. Điều này có thể khiến trẻ và thanh thiếu niên khó rời mắt khỏi màn hình hơn cả người lớn, nhưng vẫn chưa phải bằng chứng trực tiếp rằng công nghệ đang “viết lại” cấu trúc não bộ của các em.

Tiến sĩ Dusana Dorjee, giảng viên cao cấp ngành tâm lý học giáo dục tại Đại học York, cho rằng vấn đề đáng lo không chỉ nằm ở nội dung trên màn hình, mà còn ở “hiệu ứng thay thế”. Khái niệm này chỉ việc thời gian dành cho thiết bị số lấn át những hoạt động quan trọng khác như trò chuyện, vui chơi, vận động thể chất và tương tác xã hội trực tiếp. Theo bà, trẻ học cách tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi thông qua những trải nghiệm đời thực, giàu tính đa giác quan — nghĩa là có sự kết hợp của nhìn, nghe, chạm, vận động và phản hồi xã hội tức thời. Đây là những yếu tố mà thiết bị số khó tái tạo đầy đủ. Nói cách khác, rủi ro có thể không chỉ đến từ việc trẻ dùng điện thoại, mà còn từ những gì các em không còn làm khi quá nhiều thời gian bị hút vào màn hình.

Một điểm quan trọng được các chuyên gia nhấn mạnh là không nên gom tất cả trải nghiệm số vào cùng một nhóm. Giáo sư Mareschal lưu ý rằng gọi video có thể giúp các gia đình duy trì kết nối, đặc biệt khi sống xa nhau. Trong khi đó, Tiến sĩ Dorjee phân biệt rõ giữa ứng dụng giáo dục và kiểu lướt nội dung vô tận do thuật toán đề xuất. “Thuật toán” ở đây là hệ thống phần mềm tự động chọn và sắp xếp nội dung dựa trên hành vi người dùng, nhằm giữ họ ở lại nền tảng lâu nhất có thể. Điều này khác xa với các ứng dụng được thiết kế cho mục tiêu học tập cụ thể. Nhận định này cho thấy tranh luận về trẻ em và công nghệ cần tinh tế hơn, thay vì coi mọi dạng sử dụng màn hình đều có tác động giống nhau.

Một trong những câu hỏi nóng nhất tại phiên điều trần là trẻ bao nhiêu tuổi thì nên được tham gia mạng xã hội. Tuy nhiên, theo Giáo sư Blakemore, khoa học thần kinh — lĩnh vực nghiên cứu cách não bộ phát triển và hoạt động — chưa thể đưa ra một con số chính xác. Lý do là sự khác biệt cá nhân trong quá trình phát triển não bộ là rất lớn: hai trẻ cùng tuổi có thể có mức độ trưởng thành về cảm xúc, tự kiểm soát và nhận thức xã hội rất khác nhau. Điều này khiến việc đặt ra một “độ tuổi vàng” dựa thuần túy trên dữ liệu não bộ trở nên cực kỳ khó.

Không chỉ smartphone và mạng xã hội, các “AI chatbot” — tức chương trình trí tuệ nhân tạo có thể trò chuyện giống con người — cũng được đưa vào tâm điểm chất vấn. Nhưng ở chủ đề này, giới nghiên cứu còn ít dữ liệu hơn nữa. Giáo sư Blakemore cho biết hiện gần như không có bằng chứng rõ ràng về cách trẻ em và thanh thiếu niên hiểu, diễn giải hay gắn bó với các “AI companion”, tức trợ lý hoặc bạn đồng hành ảo vận hành bằng AI. Câu hỏi lớn là liệu người trẻ có đang phản ứng với chatbot theo cách tương tự như với bạn bè thật hay không, bao gồm việc gán cho chúng ý định, cảm xúc hoặc lời khuyên đáng tin cậy. Đây là một hướng nghiên cứu mới và cấp bách, nhất là khi các hệ thống AI tạo sinh ngày càng tự nhiên trong hội thoại.

Thông điệp bao trùm từ phiên điều trần là xã hội có lý do để lo lắng về tuổi thơ trong kỷ nguyên số, nhưng những kết luận dứt khoát vẫn đang đi trước dữ liệu khoa học. Nói cách khác, mối quan tâm của phụ huynh, nhà trường và nhà lập pháp là hoàn toàn dễ hiểu, song hiện chưa có cơ sở nghiên cứu đủ chắc để khẳng định điện thoại hay mạng xã hội đang trực tiếp “làm hỏng” não trẻ. Thay vì những tuyên bố tuyệt đối, các chuyên gia dường như kêu gọi cách tiếp cận cân bằng hơn: tiếp tục nghiên cứu sâu về tác động dài hạn của công nghệ, đồng thời chú ý đến chất lượng nội dung số, thời lượng sử dụng và những hoạt động ngoài đời thực mà trẻ có thể đang đánh mất.