Chính phủ Anh xé nhỏ bộ máy công nghệ: AI được nâng tầm, nhưng chuyển đổi số có nguy cơ rơi vào cảnh rời rạc

Chỉ một tuần sau khi trở thành Thủ tướng thứ bảy của Anh trong vòng 10 năm, Andy Burnham đã nhanh chóng định hình lại bộ máy điều hành. Tuy nhiên, bên cạnh các cam kết xã hội dễ tạo chú ý, một thay đổi lớn trong lĩnh vực công nghệ lại khiến giới quan sát lo ngại: vị trí bộ trưởng chuyên trách công nghệ đã bị xóa bỏ. Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ, trước đây gọi tắt là DSIT, bị giải thể và chia trách nhiệm cho nhiều cơ quan khác nhau, gồm Văn phòng Nội các, Bộ Kinh doanh – Đổi mới – Khoa học và Thương mại, cùng Bộ Kỹ thuật số – Văn hóa – Truyền thông và Thể thao. Việc phân tán đầu mối như vậy có thể khiến chiến lược công nghệ của chính phủ thiếu một trung tâm điều phối đủ mạnh.

Điểm đáng chú ý là chính phủ lập thêm chức vụ bộ trưởng AI và giao cho Kanishka Narayan đảm nhiệm. AI, tức trí tuệ nhân tạo, là công nghệ cho phép hệ thống máy tính mô phỏng một phần khả năng học hỏi, phân tích và ra quyết định của con người. Narayan sẽ làm việc với Văn phòng Nội các và bộ phụ trách kinh doanh, đồng thời tham dự Nội các, tức nhóm ra quyết sách cấp cao nhất của chính phủ. Điều này cho thấy AI đang được đưa vào trung tâm quyền lực. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ các mảng nền tảng hơn như hiện đại hóa hệ thống CNTT nhà nước, quản lý dữ liệu công và mua sắm công nghệ lại bị tách khỏi quỹ đạo AI, làm tăng nguy cơ chính sách phát triển không đồng bộ.

Cơ quan Dịch vụ Kỹ thuật số Chính phủ Anh, hay GDS, vốn được thành lập năm 2011 để cải thiện cách nhà nước cung cấp dịch vụ số cho người dân, lại một lần nữa bị chuyển cơ quan chủ quản. Sau khi nằm ở Văn phòng Nội các rồi chuyển sang DSIT vào năm 2024, GDS nay được đưa về Bộ Kỹ thuật số – Văn hóa – Truyền thông và Thể thao. Chỉ trong hơn hai năm, đây đã là lần thứ ba cơ quan này đổi ‘địa chỉ hành chính’. Với nhiều chuyên gia, việc liên tục xáo trộn như vậy khiến các chương trình chuyển đổi số dài hạn khó duy trì tính nhất quán, đặc biệt khi khu vực công Anh vẫn đang vật lộn với các hệ thống cũ kỹ.

Một trong những bài toán nan giải nhất của chính phủ Anh là xử lý các hệ thống legacy. Đây là thuật ngữ chỉ các nền tảng công nghệ cũ, thường khó nâng cấp, tốn kém bảo trì và dễ gây cản trở cho việc triển khai dịch vụ số mới. Trước đó, chính phủ từng cam kết sẽ rà soát toàn bộ ‘tài sản số’, loại bỏ công nghệ lỗi thời và xây dựng các nền tảng dùng chung cho khu vực công. Tuy nhiên, mục tiêu này vốn đã khó, nay càng phức tạp hơn khi quyền lực điều phối bị chia tách giữa nhiều bộ ngành.

Đi cùng GDS sang cơ quan mới là Digital Commercial Centre of Excellence, tạm hiểu là trung tâm xuất sắc về mua sắm số. Đây là đầu mối được lập ra để giúp các cơ quan công quyền đàm phán hiệu quả hơn với các tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft, Amazon, Oracle và nhóm tư vấn Big Four. Về bản chất, cơ chế này nhằm cải thiện procurement, tức hoạt động mua sắm và ký hợp đồng công nghệ, để nhà nước không bị lép vế trước nhà cung cấp. Ngoài mục tiêu tiết kiệm ngân sách, trung tâm này còn được kỳ vọng mở thêm cơ hội cho startup công nghệ Anh tham gia hợp đồng khu vực công.

Một vấn đề then chốt khác là vendor lock-in, hay tình trạng bị ‘trói’ vào một nhà cung cấp công nghệ duy nhất do chi phí chuyển đổi quá cao hoặc hạ tầng đã phụ thuộc sâu. Tài liệu nội bộ trước đây của chính phủ Anh từng cảnh báo việc phụ thuộc vào các nhà cung cấp đám mây lớn có thể dẫn đến sự tập trung quá mức, làm suy yếu khả năng thương lượng của nhà nước. Điện toán đám mây, hay cloud, là mô hình cung cấp tài nguyên tính toán, lưu trữ và phần mềm qua Internet thay vì vận hành hoàn toàn tại chỗ. Khi phụ thuộc quá nhiều vào một vài hãng cloud lớn, chính phủ không chỉ đối mặt rủi ro chi phí mà còn mất dần quyền chủ động chiến lược.

Chính phủ từng tuyên bố có thể tiết kiệm 45 tỷ bảng nhờ automation và AI. Automation, hay tự động hóa, là việc dùng phần mềm hoặc máy móc để thay thế các tác vụ lặp lại vốn do con người thực hiện. Dù đây là hướng đi hấp dẫn trên giấy tờ, nhiều chuyên gia và nghị sĩ cho rằng con số này quá lạc quan, thậm chí mang tính đánh lạc hướng. Lý do là hiệu quả của AI và tự động hóa trong khu vực công phụ thuộc rất lớn vào chất lượng dữ liệu, mức độ hiện đại của hạ tầng và năng lực nội bộ của cơ quan nhà nước, những yếu tố mà Anh hiện vẫn chưa giải quyết triệt để.

Nhiều năm qua, chính phủ Anh liên tục bị chỉ trích vì trao các hợp đồng CNTT trị giá hàng tỷ bảng cho những nhà cung cấp quen thuộc. Một ví dụ được nhắc đến là cơ quan thuế Anh đã ký các hợp đồng trị giá 3,8 tỷ bảng với ba nhà cung cấp hiện hữu, trong đó có hàng trăm triệu bảng được cấp mà không qua cạnh tranh bên ngoài. Đây là biểu hiện điển hình của thị trường thiếu cạnh tranh thực chất. Khi khu vực công không đầu tư đủ vào năng lực kỹ thuật và thương mại nội bộ, họ dễ tiếp tục phụ thuộc vào các đối tác cũ, dù các thỏa thuận đó có thể không còn tối ưu.

Trong khi đó, Narayan sẽ dẫn dắt một AI Taskforce, tức lực lượng đặc nhiệm AI, trực thuộc Văn phòng Thủ tướng và Văn phòng Nội các. Nhiệm vụ của nhóm này là thúc đẩy chiến lược AI tổng thể của chính phủ và khai thác AI cho tăng trưởng kinh tế, thịnh vượng và chuyển đổi khu vực công. Việc AI Taskforce nằm sát trung tâm quyền lực cho thấy ưu tiên chính trị rất rõ ràng. Tuy nhiên, điều đó cũng làm dấy lên lo ngại rằng AI có thể trở thành khẩu hiệu nổi bật về truyền thông, trong khi các công việc nền móng như thay hệ thống cũ, chuẩn hóa dữ liệu và cải tổ mua sắm công nghệ lại không được chú ý tương xứng.

Whitehall, cách gọi hoán dụ cho bộ máy trung ương của chính phủ Anh, từ lâu đã nổi tiếng với cấu trúc hành chính phức tạp. Việc tách riêng trách nhiệm về AI khỏi trách nhiệm xử lý hệ thống legacy, dữ liệu công và quan hệ thương mại với các tập đoàn công nghệ có thể tạo ra một khoảng cách chiến lược nguy hiểm. Nói cách khác, chính phủ có thể đẩy mạnh ứng dụng AI ở tầng trên cùng, nhưng lại thiếu nền móng hạ tầng và cơ chế mua sắm đủ vững để biến tham vọng thành kết quả thực tế. Nếu sự đứt gãy này không được khắc phục, cuộc cải tổ của Burnham có thể khiến bộ máy công nghệ nhà nước Anh trở nên rời rạc hơn thay vì hiệu quả hơn.

Dù vậy, không phải mọi quyết định đều bị đánh giá tiêu cực. Một động thái được xem là tích cực là việc Burnham hủy kế hoạch triển khai hệ thống digital ID toàn quốc. Digital ID, hay định danh số, là phương thức xác minh danh tính công dân trên môi trường số để truy cập dịch vụ công hoặc dịch vụ tư nhân. Những người phản đối cho rằng đề án này trước đó là một giải pháp chưa rõ bài toán cần giải quyết, lại thiếu cơ sở chi phí cụ thể. Trong bối cảnh chính phủ đang loay hoay với hạ tầng cũ và chiến lược công nghệ phân mảnh, việc dừng một dự án lớn nhưng gây tranh cãi có thể giúp tránh thêm áp lực cho hệ thống.