Dữ liệu mới làm dấy lên tranh cãi quanh nền tảng Palantir của NHS: hiệu quả có đang bị thổi phồng?

Một phân tích mới từ nhóm vận động Foxglove đang khiến các tuyên bố về hiệu quả của Palantir trong hệ thống y tế công Anh Quốc, tức NHS (National Health Service – Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh), bị soi xét kỹ hơn. Dựa trên các yêu cầu FOI, viết tắt của Freedom of Information – cơ chế yêu cầu công khai thông tin từ cơ quan công quyền, Foxglove cho biết gần một phần ba số trust của NHS đang dùng công cụ điều phối phẫu thuật của Palantir lại thực hiện ít ca thủ thuật hơn so với trước khi hệ thống được triển khai. Trong bối cảnh Palantir đang nắm hợp đồng trị giá 330 triệu bảng để cung cấp FDP, tức Federated Data Platform – nền tảng dữ liệu liên kết giúp nhiều đơn vị y tế chia sẻ và phân tích dữ liệu tập trung, phát hiện này lập tức làm nóng tranh luận về việc công nghệ có thực sự mang lại lợi ích đồng đều hay không.

Theo NHS England, tính đến tháng 6, đã có 139 trust sử dụng FDP và 137 đơn vị báo cáo có lợi ích. Cơ quan này nhấn mạnh rằng giải pháp Inpatient CCS, tức Care Co-ordination Solution dành cho bệnh nhân nội trú – công cụ hỗ trợ bệnh viện sắp lịch mổ và điều phối giường bệnh, đã giúp có thêm 111.589 bệnh nhân được thực hiện thủ thuật trong phòng mổ. Tuy nhiên, dữ liệu mà Foxglove thu thập được cho thấy trong 41 trust đang dùng Inpatient CCS, có tới 13 trust, tương đương khoảng 30%, ghi nhận tổng số ca phẫu thuật giảm đi kể từ khi áp dụng công cụ. Điều này không nhất thiết chứng minh phần mềm gây tác động tiêu cực, vì kết quả còn có thể bị ảnh hưởng bởi thiếu nhân lực, ca bệnh phức tạp hơn hoặc áp lực thiếu giường bệnh, nhưng nó cho thấy hiệu quả triển khai không hề đồng đều như các thông điệp tổng hợp ban đầu.

Một điểm gây chú ý khác nằm ở Outpatient CCS, tức mô-đun điều phối dành cho bệnh nhân ngoại trú. Theo số liệu NHS, Chelsea and Westminster Hospital NHS Foundation Trust chiếm tới 183.061 trường hợp được đưa ra khỏi danh sách chờ ngoại trú, trong khi tổng mức giảm của toàn hệ thống là 217.846. Nói cách khác, một đơn vị gần như tạo ra 84% kết quả được nêu ra. Với Foxglove, điều này cho thấy các con số tổng hợp có thể che mờ thực tế rằng lợi ích đang tập trung ở một số ít nơi, thay vì lan tỏa rộng khắp. Nhóm này cũng cho rằng đây là lần đầu tiên dữ liệu ở cấp từng trust sử dụng FDP được công khai, qua đó cho phép đánh giá cụ thể hơn thay vì chỉ nhìn vào báo cáo tổng thể.

Foxglove lập luận rằng nếu Palantir được ghi nhận công lao khi một số bệnh viện cải thiện hiệu suất, công ty cũng phải chấp nhận bị chất vấn khi những nơi khác đi xuống sau triển khai. Nhóm này còn cho rằng NHS chưa công bố dữ liệu so sánh hữu ích giữa các trust dùng và không dùng công cụ của Palantir, khiến việc đánh giá hiệu quả thực sự vẫn thiếu nền tảng bằng chứng cứng. Đây là điểm quan trọng trong các dự án công nghệ công, đặc biệt với nền tảng dữ liệu quy mô lớn như FDP, nơi các chỉ số đầu ra có thể bị ảnh hưởng bởi rất nhiều biến số ngoài phần mềm.

Phía NHS phản bác rằng hàng nghìn bệnh nhân đang hưởng lợi từ FDP mỗi tháng. Cơ quan này cho biết ngoài hơn 110.000 ca thủ thuật bổ sung, nền tảng còn giúp giảm khoảng một phần bảy số ngày nằm viện không cần thiết sau điều trị. Một quan chức NHS cũng lưu ý rằng mỗi trust có điểm xuất phát khác nhau, quy mô khác nhau và triển khai theo lộ trình địa phương riêng, nên không thể kỳ vọng kết quả giống hệt nhau ở mọi nơi. Về phần mình, Palantir nói họ đang học hỏi từ các trust có kết quả tốt nhất để cải thiện việc áp dụng phần mềm ở các đơn vị khác. Công ty cũng nhấn mạnh thêm các chỉ số khác như giảm 15% chậm trễ xuất viện đối với bệnh nhân nằm viện dài ngày và tăng 6,8% số bệnh nhân nhận được kết quả xác định ung thư trong vòng 28 ngày kể từ lúc được chuyển tuyến.

Hành trình của Palantir tại NHS vốn đã gây tranh cãi từ trước. Công ty bắt đầu với một hợp đồng tượng trưng trị giá 1 bảng vào năm 2020, sau đó tiếp tục nhận tổng cộng khoảng 60 triệu bảng hợp đồng không qua đấu thầu cạnh tranh trong giai đoạn đại dịch. Gần đây, sức ép chính trị còn tăng mạnh hơn khi các nghị sĩ Anh kêu gọi chính phủ giảm phụ thuộc vào Palantir – doanh nghiệp Mỹ thường được mô tả là công ty công nghệ phân tích dữ liệu có quan hệ sâu với lĩnh vực tình báo và quốc phòng. Ủy ban Khoa học của Hạ viện thậm chí đề nghị sử dụng điều khoản chấm dứt sớm, hay break clause, trong hợp đồng FDP để kết thúc vai trò của Palantir trong NHS, đồng thời phát triển giải pháp nội bộ hoặc tìm nhà cung cấp thay thế thuộc sở hữu và đặt trụ sở tại Anh.

Vụ việc cho thấy thách thức quen thuộc của các dự án chuyển đổi số trong y tế: công nghệ phân tích dữ liệu, đôi khi được gắn với các khái niệm như AI hay nền tảng dữ liệu liên thông, thường được kỳ vọng sẽ nhanh chóng giải quyết tình trạng quá tải. Nhưng trong thực tế, hiệu quả phụ thuộc mạnh vào chất lượng dữ liệu, quy trình vận hành, năng lực nhân sự và cách từng bệnh viện tích hợp công cụ vào hoạt động hằng ngày. Với những hệ thống như FDP, câu hỏi không chỉ là phần mềm có mạnh hay không, mà còn là liệu các tuyên bố về lợi ích có được kiểm chứng minh bạch, có thể so sánh và đủ thuyết phục để duy trì niềm tin của công chúng hay không. Đó có lẽ mới là phép thử lớn nhất đối với Palantir và cả NHS trong giai đoạn tới.