Gartner cảnh báo “bong bóng” AI trong làn sóng rời bỏ mainframe sắp xì hơi

Theo hãng phân tích Gartner, phần lớn doanh nghiệp đặt kỳ vọng vào AI để rời bỏ mainframe – tức các hệ thống máy tính lớn chuyên xử lý khối lượng giao dịch khổng lồ và thường vận hành các ứng dụng cốt lõi – có thể sẽ sớm đối mặt với thực tế kém lạc quan hơn nhiều. Trong báo cáo công bố gần đây, Gartner dự đoán hơn 70% dự án “mainframe exit” khởi động trong năm 2026 sẽ không mang lại lợi ích như kỳ vọng, chủ yếu vì doanh nghiệp đã đánh giá quá cao khả năng của generative AI, hay AI tạo sinh, trong việc chuyển đổi và di trú mã nguồn cũ.

Các hệ thống mainframe thường chứa ứng dụng “mission-critical” – tức những phần mềm sống còn với hoạt động kinh doanh như ngân hàng lõi, bảo hiểm, thanh toán hay quản trị dữ liệu quy mô lớn. Chúng cũng tích lũy hàng chục năm dữ liệu và logic nghiệp vụ đan xen chặt chẽ. Gartner cho rằng chính khối lượng dữ liệu khổng lồ cùng mức độ phụ thuộc lẫn nhau quá phức tạp khiến việc di chuyển toàn bộ sang nền tảng khác gần như bất khả thi nếu xét trên cả chi phí lẫn rủi ro. Dù AI tạo sinh khá hữu ích trong việc phát hiện và mô tả technical debt – tức “nợ kỹ thuật”, những phần công nghệ cũ kỹ, khó bảo trì, làm chậm đổi mới – nhưng công cụ này vẫn có giới hạn lớn khi phải tự động chuyển đổi mã legacy, tức mã nguồn cũ được viết từ nhiều thập kỷ trước, sang môi trường mới.

Một trong những điểm Gartner nhấn mạnh là Vision AI hiện chưa thể bảo đảm rằng ứng dụng sau khi rời mainframe vẫn giữ được hiệu năng, thông lượng và độ ổn định tương đương. Thông lượng ở đây là khả năng xử lý số lượng giao dịch hoặc tác vụ trong một khoảng thời gian nhất định – yếu tố đặc biệt quan trọng với ngân hàng, hãng hàng không hay cơ quan chính phủ. Nói cách khác, chuyển mã COBOL hay các hệ thống cũ sang nền tảng mới không đơn thuần là “dịch” cú pháp. Doanh nghiệp còn phải tái tạo chính xác hành vi hệ thống, các luồng dữ liệu, cơ chế bảo mật và khả năng vận hành liên tục, nếu không sẽ đối mặt với nguy cơ gián đoạn kinh doanh nghiêm trọng.

Gartner nhận định một phần nguyên nhân khiến nhiều nhà cung cấp ồ ạt gắn AI vào các dự án mainframe exit đến từ áp lực thị trường. Trong bối cảnh nhà đầu tư xem năng lực AI như chỉ dấu gần như duy nhất cho sức khỏe dài hạn của doanh nghiệp công nghệ, nhiều hãng buộc phải tung ra thông điệp “có AI” ngay cả khi công nghệ này chưa thực sự cần thiết hoặc chưa đủ trưởng thành. Điều đó kết hợp với nỗi lo thiếu nhân sự vận hành mainframe và gánh nặng nợ kỹ thuật khiến AI trở thành lời hứa hấp dẫn. Tuy nhiên, Gartner cảnh báo khoảng cách giữa lời quảng bá tiếp thị và năng lực thực tế của AI trong chuyển đổi mã vẫn còn rất lớn.

Không chỉ bi quan về hiệu quả dự án, Gartner còn cho rằng thị trường công cụ AI phục vụ việc rời mainframe đang tiến gần tới một đợt điều chỉnh mạnh. Hãng dự báo đến năm 2030, khoảng 75% nhà cung cấp máy tính công nghiệp hoạt động trong mảng “mainframe exit” sẽ либо phải xoay trục mô hình kinh doanh, либо biến mất khỏi thị trường. Đây là tín hiệu cho thấy lĩnh vực này có thể đang mang đặc điểm của một “bong bóng công nghệ”, nơi kỳ vọng tăng nhanh hơn nhiều so với năng lực triển khai thực tế.

Đánh giá của Gartner chắc chắn là tin tích cực với IBM, công ty gắn liền với dòng máy chủ mainframe hiện đại như IBM Z. Trước đó, cổ phiếu IBM từng chịu áp lực sau khi Anthropic quảng bá khả năng của công cụ Claude Code trong việc chuyển đổi COBOL – ngôn ngữ lập trình lâu đời vẫn còn phổ biến trên mainframe – làm dấy lên suy đoán rằng kỷ nguyên của “big iron”, cách gọi quen thuộc dành cho các hệ thống máy lớn, sắp kết thúc. Tuy nhiên, doanh thu IBM gần đây lại được thúc đẩy bởi doanh số mainframe tăng mạnh, cho thấy nền tảng này vẫn còn sức sống đáng kể.

Theo Gartner, xu hướng từ bỏ mainframe đang suy yếu khi ngày càng nhiều khách hàng nhận ra việc di trú hoàn toàn với chi phí và mức rủi ro chấp nhận được là cực kỳ khó. Thay vì theo đuổi một “công cụ hoàn hảo” để rời bỏ hệ thống cũ, nhiều tổ chức đang quay lại với chiến lược thực tế hơn: hiện đại hóa dần, tối ưu các workload – tức khối lượng công việc tính toán hay ứng dụng cụ thể – và chọn nền tảng phù hợp nhất cho từng loại tác vụ. Ngay cả trong bối cảnh cloud-native architecture, tức kiến trúc ứng dụng được thiết kế tối ưu cho môi trường đám mây, tiếp tục phát triển, Gartner vẫn xếp mainframe vào nhóm nền tảng hàng đầu cho một số ứng dụng trọng yếu.

Thông điệp xuyên suốt từ Gartner là doanh nghiệp không nên sa vào những lời hứa “kỳ diệu” về AI. Một quyết định sai trong chiến lược di trú không chỉ khiến ngân sách đội lên mà còn đe dọa tính liên tục trong vận hành, uy tín thương hiệu và an toàn dữ liệu. Với các tổ chức đang sở hữu hệ thống mainframe lâu năm, cách tiếp cận khôn ngoan hơn có thể không phải là rời bỏ bằng mọi giá, mà là đánh giá kỹ từng ứng dụng, từng luồng dữ liệu và từng yêu cầu hiệu năng để xác định phần nào nên giữ lại, phần nào nên hiện đại hóa, và phần nào thực sự phù hợp để chuyển sang nền tảng mới.