HS2 cắt giảm công nghệ tàu tự động để cứu tiến độ dự án đường sắt đắt đỏ nhất nước Anh

Dự án đường sắt cao tốc HS2 của Anh đang loại bỏ một số hạng mục công nghệ tham vọng nhất nhằm đưa công trình quay lại quỹ đạo hoàn thành. Theo báo cáo mới của Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Anh (NAO), cơ quan giám sát chi tiêu công, Bộ Giao thông Vận tải Anh (DfT) đã đồng ý đơn giản hóa các yêu cầu kỹ thuật của tuyến đường sắt trong khuôn khổ đợt “reset” – tức quá trình tái thiết lập kế hoạch, chi phí và tiến độ – bắt đầu từ tháng 1/2025. Đây được xem là nỗ lực mới nhất để kiểm soát một trong những dự án hạ tầng gây tranh cãi nhất tại Anh.

Một thay đổi lớn trong lần điều chỉnh này là HS2 đề xuất giảm tốc độ khai thác tối đa từ 360 km/h xuống còn 320 km/h. Về bản chất, đây là mức tốc độ vận hành thương mại của tàu trong điều kiện bình thường. Theo Bộ Giao thông, việc chạy chậm hơn có thể giúp giảm chi phí xây dựng, rút ngắn thời gian thử nghiệm và hạn chế rủi ro về lịch trình. HS2 ước tính những thay đổi trong đặc tả kỹ thuật – tức bộ yêu cầu chi tiết về cách hệ thống phải được thiết kế và vận hành – có thể tiết kiệm từ 1 đến 2,5 tỷ bảng Anh, đồng thời giúp tuyến đường sắt mở cửa sớm hơn ít nhất một năm so với dự kiến trước đó.

Tổn thất đáng chú ý nhất về mặt công nghệ là việc loại bỏ ATO, viết tắt của Automatic Train Operation, hay hệ thống vận hành tàu tự động. Đây là công nghệ cho phép đoàn tàu tự chạy trong điều kiện khai thác thông thường, trong khi lái tàu vẫn có mặt trên khoang để giám sát và sẵn sàng can thiệp khi cần. Thay vì tiếp tục phát triển một cấu hình riêng cho HS2, dự án nay sẽ bỏ ATO ở Giai đoạn 1. Quyết định này giúp đơn giản hóa hệ thống tín hiệu – nền tảng điều phối khoảng cách, tốc độ và an toàn chạy tàu – bằng cách sử dụng công nghệ đã được kiểm chứng trên các mạng lưới khác, thay vì một giải pháp thiết kế riêng có độ phức tạp cao.

Dù triển vọng cắt giảm chi phí là đáng kể, NAO cảnh báo rằng các khoản tiết kiệm này vẫn chưa chắc chắn. Cơ quan này cho biết việc giảm tốc độ hành trình sẽ khiến lợi ích kinh tế dài hạn của tuyến đường sắt suy giảm khoảng 1,3 tỷ bảng Anh. Nói cách khác, HS2 có thể rẻ hơn và dễ hoàn thành hơn, nhưng giá trị mà nó mang lại trong nhiều năm vận hành – như tiết kiệm thời gian di chuyển, tăng năng lực vận tải và thúc đẩy kết nối vùng – cũng sẽ thấp đi. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng việc đơn giản hóa thiết kế giúp tránh quy trình tốn kém để chứng minh hệ thống có thể vận hành an toàn ở 360 km/h, đồng thời giảm nguy cơ thử nghiệm cuối cùng lại cho thấy mức tốc độ này không khả thi.

Tính đến cuối tháng 3, DfT và HS2 Ltd đã chi tổng cộng 46,8 tỷ bảng Anh cho HS2, bao gồm cả Giai đoạn 2 đã bị hủy. Riêng quá trình reset hiện tại được dự kiến tiêu tốn thêm 153 triệu bảng trước khi kết thúc vào mùa xuân năm 2027. NAO đánh giá Bộ Giao thông và HS2 Ltd đang thực hiện các bước “hợp lý” để điều chỉnh lại chi phí và tiến độ, nhưng cũng lưu ý rằng các con số công bố trong tháng 5 vẫn mang “mức độ bất định cao”. Điều đó cho thấy dự án chưa thực sự có được một bức tranh tài chính và lịch trình đủ đáng tin cậy.

Hiện HS2 đang hướng tới việc thiết lập một “revised baseline” – có thể hiểu là đường cơ sở điều chỉnh, tức bộ mốc chuẩn mới về chi phí, tiến độ, phạm vi và giả định kỹ thuật để quản lý dự án về sau. Theo báo cáo, đường cơ sở này phải được “fully assured and endorsed”, nghĩa là được thẩm định đầy đủ và chính thức phê chuẩn. Quá trình đó bao gồm kiểm tra chất lượng dữ liệu, rà soát các giả định với nhà thầu, đồng thời xử lý những điểm thiếu nhất quán trước khi dùng làm nền tảng điều hành triển khai.

NAO cũng cảnh báo các bộ trưởng không nên thúc ép tiến độ chỉ để kịp mốc thời gian hiện tại. Cơ quan này đề xuất đánh giá lại vào mùa thu năm nay xem mục tiêu hoàn tất reset vào mùa xuân 2027 có còn thực tế hay không. Nếu cần, lịch trình nên được kéo dài cho tới khi chương trình thực sự đạt trạng thái ổn định. Ngoài ra, NAO cho rằng HS2 cần tiếp tục tập trung vào quản trị chi phí, kiểm soát tiến độ và quản lý thương mại; đồng thời sớm nhận diện các khoảng trống về năng lực trước khi chúng trở thành vấn đề nghiêm trọng.

Báo cáo cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của “systems integration”, tức tích hợp hệ thống – quá trình kết nối đồng bộ các thành phần như hạ tầng, tín hiệu, đoàn tàu, điện lực và phần mềm điều hành để toàn bộ mạng lưới hoạt động trơn tru như một thể thống nhất. Đây vốn là một trong những khâu phức tạp nhất của các dự án đường sắt hiện đại. NAO khuyến nghị HS2 cần rút kinh nghiệm từ các chương trình trước đây, đồng thời đảm bảo các quyết định liên quan đến đội tàu tương lai phải phù hợp với mạng lưới đường sắt rộng hơn của Anh, nhằm bảo đảm đủ năng lực chuyên chở và tối đa hóa lợi ích đầu tư.

Trong nhiều năm, HS2 được quảng bá như biểu tượng cho thế hệ đường sắt tương lai của Anh, với tốc độ rất cao và nhiều công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, đợt tái thiết lập mới nhất cho thấy ưu tiên của chính phủ đã thay đổi rõ rệt: thay vì theo đuổi mọi tính năng hiện đại nhất, mục tiêu trước mắt là xây xong một tuyến đường sắt có thể thực sự đi vào vận hành. Với HS2, tham vọng công nghệ giờ đây đang phải nhường chỗ cho tính khả thi, chi phí và áp lực hoàn thành sau nhiều năm đội vốn và trì hoãn.