Khủng hoảng bộ nhớ do AI đẩy giá smartphone tăng vọt, thị trường máy mới có thể lao dốc 15% trong năm 2026

Thị trường smartphone toàn cầu đang đối mặt với một đợt suy giảm mạnh khi giá bán thiết bị mới tăng nhanh hơn dự kiến. Theo hãng nghiên cứu CCS Insight, lượng smartphone xuất xưởng trong năm 2026 có thể giảm tới 15%. Nguyên nhân chính không nằm ở nhu cầu công nghệ suy yếu, mà ở việc chi phí linh kiện bộ nhớ tăng cao khiến giá thành điện thoại đội lên đáng kể. Với nhiều người dùng, điều này đồng nghĩa việc tiếp tục gắn bó với chiếc máy hiện tại lâu hơn thay vì nâng cấp như trước.

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là hai loại chip nhớ quan trọng: DRAM và NAND. DRAM là bộ nhớ tạm thời giúp thiết bị xử lý tác vụ đang chạy, còn NAND là bộ nhớ lưu trữ dữ liệu như ảnh, ứng dụng và hệ điều hành. Đây đều là thành phần thiết yếu trong smartphone, PC và nhiều thiết bị điện tử tiêu dùng. Tuy nhiên, các nhà sản xuất chip hiện ưu tiên công suất cho những dòng bộ nhớ lợi nhuận cao phục vụ máy chủ AI, thay vì các loại DRAM và NAND phổ thông dành cho điện thoại.

Làn sóng AI, đặc biệt là AI tạo sinh, đang làm thay đổi cán cân chuỗi cung ứng bán dẫn. Các trung tâm dữ liệu và máy chủ AI cần lượng lớn GPU hiệu năng cao — tức bộ xử lý đồ họa chuyên dùng để huấn luyện và vận hành mô hình AI — cùng những mô-đun bộ nhớ tốc độ cao đi kèm. Khi nhu cầu từ các nhà vận hành hạ tầng đám mây khổng lồ, còn gọi là hyperscaler, tăng mạnh, các hãng chip có xu hướng dồn năng lực sản xuất sang phân khúc này. Hyperscaler là các công ty sở hữu trung tâm dữ liệu quy mô cực lớn như Amazon, Microsoft hay Google, và sức mua của họ đủ để làm lệch toàn bộ thị trường linh kiện.

Khác với những đợt tăng giá bộ nhớ trước đây vốn thường xuất phát từ sự cố sản xuất hoặc thiếu nguồn cung tạm thời, lần này áp lực chủ yếu đến từ phía cầu. CCS Insight cho rằng thị trường đang bước vào một ‘memory supercycle’ — có thể hiểu là siêu chu kỳ tăng giá kéo dài của chip nhớ — và tình trạng này có thể còn tiếp diễn đến năm 2028. Điều đó khiến các nhà sản xuất smartphone khó hấp thụ chi phí, còn người tiêu dùng phải đối mặt với mức giá ngày càng cao trong nhiều năm, chứ không chỉ vài quý ngắn hạn.

Các mẫu điện thoại phổ thông đang bị ảnh hưởng rõ rệt nhất. Lý do là chi phí bộ nhớ và lưu trữ chiếm tỷ trọng lớn hơn trong tổng chi phí linh kiện, còn gọi là bill of materials (BOM) — tức bảng cấu thành vật tư, thể hiện toàn bộ linh kiện cần để sản xuất một thiết bị. Theo CCS, ở một số smartphone, riêng linh kiện bộ nhớ hiện đã chiếm hơn 30% BOM. Với các mẫu máy giá rẻ, chỉ cần giá DRAM và NAND tăng là biên lợi nhuận gần như bị bào mòn, buộc hãng phải tăng giá bán. Một số thiết bị đầu vào đã tăng giá hơn 50% so với năm ngoái.

Trong quý I/2026, thị trường smartphone sơ cấp — tức thị trường máy mới bán ra chính hãng — đã giảm 4,4%. Điều đáng chú ý là mức giảm này xảy ra ngay cả khi các kênh bán hàng đã front-load hàng hóa, nghĩa là nhập và tích trữ hàng sớm để chuẩn bị cho biến động giá. Điều này cho thấy sức mua thực tế đang yếu đi khi người dùng bắt đầu phản ứng trước mặt bằng giá mới. So với các dự báo đầu năm, tình hình cũng xấu đi nhanh hơn: từ mức tăng giá 6-8% hồi tháng 1, đến tháng 2 giới phân tích đã nâng dự báo tăng giá lên khoảng 14% và cắt giảm mạnh kỳ vọng về lượng máy xuất xưởng.

Khi smartphone mới trở nên đắt đỏ, người mua đang chuyển hướng sang thị trường thứ cấp có tổ chức, tức hệ thống kinh doanh thiết bị đã qua sử dụng được thu mua, kiểm định và bán lại bởi các nhà bán lẻ hoặc thương nhân chuyên nghiệp. Trong quý I, phân khúc này đã tăng trưởng 4%, và CCS dự báo cả năm 2026 có thể tăng 15%. Với nhiều người tiêu dùng, điện thoại cũ giờ không còn là lựa chọn bất đắc dĩ mà trở thành phương án hợp lý để tiếp cận thiết bị tốt với chi phí thấp hơn.

Dù thị trường máy cũ đang hưởng lợi, đà tăng này không hoàn toàn bền vững. Nguồn cung điện thoại đã qua sử dụng phụ thuộc lớn vào việc người dùng đổi máy mới rồi bán lại hoặc tham gia chương trình trade-in. Trade-in là hình thức mang thiết bị cũ đến để được định giá, bù tiền và nâng cấp lên máy mới. Vấn đề là khi ít người mua điện thoại mới hơn, lượng máy cũ quay trở lại thị trường cũng giảm theo. Đây là nút thắt có thể khiến thị trường thứ cấp khó đáp ứng hết nhu cầu tăng vọt.

Một xu hướng đáng chú ý khác là người dùng giữ điện thoại lâu hơn đáng kể. Nếu trước đây chu kỳ thay máy khoảng hai năm là phổ biến, hiện nhiều người đã sử dụng thiết bị quá bốn năm mới cân nhắc nâng cấp. Điều này không chỉ làm giảm doanh số smartphone mới mà còn khiến nguồn hàng cũ ít đi. Cùng lúc, số lượng nhà sản xuất smartphone trên thị trường cũng giảm, kéo theo ít mẫu flagship ra mắt hơn. Flagship là dòng sản phẩm cao cấp nhất của hãng, thường là nguồn chính tạo ra làn sóng đổi máy và cung cấp lượng lớn thiết bị cũ cho thị trường sau đó.

CCS cho rằng những thị trường đã phát triển tốt chương trình trade-in và mạng lưới thu mua chuyên nghiệp sẽ tận dụng cơ hội tốt hơn trong giai đoạn này. Khi quy trình định giá, thu hồi và tái phân phối máy cũ được chuẩn hóa, nguồn cung cho thị trường second-hand sẽ ổn định hơn. Ngược lại, các khu vực có tỷ lệ người dùng bán lại hoặc đổi máy thấp sẽ gặp khó trong việc mở rộng nguồn hàng. Đây có thể là rào cản lớn với châu Âu, nơi tỷ lệ người tiêu dùng mang máy đi trade-in hoặc bán lại vẫn còn khá hạn chế.

Diễn biến hiện nay cho thấy năm 2026 có thể là một bước ngoặt của thị trường di động. Sự bùng nổ AI không chỉ tạo ra làn sóng đầu tư vào máy chủ và hạ tầng tính toán, mà còn gây tác động dây chuyền tới thiết bị tiêu dùng quen thuộc nhất là smartphone. Khi chip nhớ trở thành mặt hàng chiến lược và đắt đỏ, điện thoại mới sẽ khó giữ được mức giá dễ tiếp cận như trước. Trong bối cảnh đó, thị trường máy cũ nổi lên như vùng tăng trưởng hiếm hoi, dù bản thân nó cũng đang đối mặt với bài toán nguồn cung. Với người dùng, thông điệp lúc này khá rõ ràng: nếu không thật sự cần nâng cấp, chiếc smartphone hiện tại có lẽ sẽ còn đồng hành lâu hơn dự tính.