Kiểm toán Anh cảnh báo chính phủ không nên đặt cược 45 tỷ bảng tiết kiệm từ AI khi chưa tính kỹ tác động nhân sự

Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Anh, hay NAO (National Audit Office – cơ quan giám sát chi tiêu công và hiệu quả hoạt động của chính phủ), đang kêu gọi các bộ ngành nước này đánh giá nghiêm túc tác động của trí tuệ nhân tạo, viết tắt là AI, lên quy mô biên chế trong khối công vụ và toàn bộ khu vực công. Theo NAO, lãnh đạo khu vực công cần đưa những thay đổi công nghệ lớn vào kế hoạch nhân sự dài hạn, bao gồm số lượng nhân viên cần thiết, vai trò công việc, cấp bậc, nhiệm vụ cụ thể và các kỹ năng mới mà lực lượng lao động phải có.

Báo cáo nhắm thẳng vào tuyên bố trước đó của chính phủ Anh rằng chuyển đổi số và AI có thể giúp tiết kiệm tới 45 tỷ bảng mỗi năm. Chuyển đổi số ở đây được hiểu là quá trình thay đổi cách vận hành của cơ quan nhà nước bằng công nghệ số, từ quy trình nội bộ đến dịch vụ cho người dân. Tuy nhiên, NAO cho rằng các kế hoạch hiện tại chưa giải thích rõ các bộ ngành đã tính ra mức tiết kiệm nhân sự như thế nào. Điều này tạo ra rủi ro rằng mỗi cơ quan đang dùng một cách đo lường khác nhau, hoặc thậm chí chưa nhìn hết cơ hội lẫn hệ quả của việc tái cấu trúc lực lượng lao động khi AI được triển khai trên diện rộng.

NAO thừa nhận AI và các dịch vụ tự phục vụ số có thể mang lại lợi ích năng suất. Dịch vụ tự phục vụ số là các hệ thống trực tuyến cho phép người dân tự thực hiện thủ tục như khai thuế, nộp hồ sơ phúc lợi hoặc theo dõi tiến độ xử lý mà không cần nhiều sự can thiệp của nhân viên. Bên cạnh đó, tự động hóa – tức dùng phần mềm hoặc hệ thống AI để thay con người xử lý các tác vụ lặp lại – cũng có thể hỗ trợ những công việc thủ công như kiểm tra hồ sơ xin cấp phép quy hoạch. Nhưng cơ quan kiểm toán nhấn mạnh rằng lợi ích này sẽ khó thành hiện thực nếu khu vực công không có đủ nhân sự sở hữu kỹ năng số và kỹ năng công nghệ cần thiết để triển khai, vận hành và giám sát các hệ thống mới.

Theo báo cáo, thách thức lớn nhất với chính phủ không đơn thuần là áp dụng thêm công cụ AI, mà là phải hiểu công nghệ này sẽ thay đổi cách các tổ chức công vận hành trong tương lai ra sao. Điều đó bao gồm số lượng nhân sự cần giữ lại, tính chất công việc sẽ biến đổi thế nào và những năng lực nào phải được bổ sung. Nói cách khác, AI không chỉ là công cụ tăng tốc xử lý hồ sơ mà còn có thể buộc bộ máy công vụ phải thiết kế lại công việc, phân chia lại trách nhiệm giữa con người và máy móc, đồng thời xây dựng các vị trí mới liên quan đến dữ liệu, giám sát thuật toán và quản trị rủi ro công nghệ.

NAO dẫn lại nhận định của Dame Antonia Romeo, Thư ký Nội các Anh, rằng các kế hoạch nhân sự hiện nay của nền công vụ chưa phản ánh đầy đủ cách AI và công nghệ sẽ làm thay đổi hình dạng của bộ máy nhà nước. Vì vậy, báo cáo yêu cầu các bộ ngành phải xây dựng kế hoạch số và kế hoạch AI song hành với chiến lược nhân sự tổng thể, thay vì xem đây là hai mảng tách biệt. Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng vì nếu đầu tư công nghệ mà không chuẩn bị lại lực lượng lao động, các dự án AI rất dễ rơi vào tình trạng có công cụ nhưng thiếu người hiểu cách ứng dụng hiệu quả.

Ngoài vấn đề kỹ năng và phương pháp tính toán hiệu quả, NAO cũng cảnh báo về các rào cản đạo đức xung quanh việc sử dụng AI trong khu vực công. Đạo đức AI thường liên quan đến các câu hỏi như hệ thống có thiên vị hay không, dữ liệu cá nhân có được bảo vệ đúng mức hay không, và quyết định do máy hỗ trợ có minh bạch đủ để người dân khiếu nại hay giám sát hay không. Trong một số trường hợp, chính những lo ngại này có thể khiến các cơ quan nhà nước phải hạn chế phạm vi triển khai AI, qua đó làm chậm kỳ vọng tiết kiệm chi phí và tăng năng suất mà chính phủ đang theo đuổi.

Thông điệp lớn nhất từ báo cáo là chính phủ Anh không thể chỉ nêu ra một con số ấn tượng rồi kỳ vọng AI tự động mang lại hiệu quả. Để biến lời hứa tiết kiệm hàng chục tỷ bảng thành hiện thực, các bộ ngành cần chứng minh rõ cơ sở tính toán, chuẩn hóa cách đo hiệu quả, đầu tư vào kỹ năng số và chủ động tái thiết kế lực lượng lao động. Nếu không, AI có nguy cơ trở thành một khẩu hiệu chính sách hấp dẫn hơn là một động lực cải cách thật sự cho khu vực công.