Pháp đẩy mạnh chủ quyền số nhưng vẫn khó thoát khỏi “lực hút” Microsoft

Tại hội nghị thường niên của Nextcloud ở Munich, đại diện Bộ Giáo dục Pháp đã đưa ra một bức tranh thực tế hơn về tham vọng “chủ quyền số” của nước này. Chủ quyền số là khái niệm chỉ khả năng một quốc gia tự kiểm soát hạ tầng, dữ liệu và dịch vụ công nghệ quan trọng, thay vì phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài. Trong trường hợp của Pháp, mục tiêu là giảm sự lệ thuộc vào các nền tảng Mỹ như Microsoft. Nextcloud, một bộ phần mềm mã nguồn mở dùng cho lưu trữ, đồng bộ tệp và cộng tác, đã được Bộ Giáo dục Pháp nghiên cứu triển khai từ năm 2018, trước khi đại dịch COVID-19 khiến nhu cầu chuyển đổi số tăng tốc mạnh vào năm 2020.

Theo ông Benoît Piédallu, phụ trách dự án dịch vụ số dùng chung tại Bộ Giáo dục Pháp, một bước ngoặt lớn xảy ra vào năm 2021 khi sự cố cháy tại OVH làm mất dữ liệu của đơn vị. OVH là nhà cung cấp hạ tầng đám mây của Pháp, và sự cố này đã làm nổi bật rủi ro ngay cả với các hệ thống được cho là nội địa. Sau đó, Bộ Giáo dục Pháp tăng tốc chiến lược tự chủ hơn và ký hợp đồng với Nextcloud vào năm 2024. Hiện hệ thống đã tạo hơn 400.000 tài khoản và đặt mục tiêu đạt 1,2 triệu người dùng. Mỗi tài khoản có thể được cấp 100 GB dung lượng, tương đương tổng quy mô lý thuyết 120 PB. PB, hay petabyte, là đơn vị lưu trữ cực lớn, bằng khoảng 1 triệu GB. Tuy nhiên, mức sử dụng trung bình hiện mới khoảng 3 GB mỗi tài khoản, và đã có 80.000 ứng dụng đồng bộ kết nối thường trực.

Dù phần lưu trữ và đồng bộ đã cho thấy khả năng vận hành ở quy mô lớn, trở ngại lớn nhất lại nằm ở lớp ứng dụng mà người dùng tiếp xúc hàng ngày. Dự án hiện chưa bao gồm ứng dụng máy tính để bàn, nghĩa là người dùng vẫn có thể tiếp tục dùng bất kỳ phần mềm nào trên desktop, bao gồm cả Microsoft Office. Đây chính là điểm nghẽn: Office hoạt động hiệu quả nhất trong hệ sinh thái Microsoft, từ định dạng tài liệu đến cách tích hợp tài khoản, lưu trữ và cộng tác. Hệ sinh thái ở đây được hiểu là tập hợp sản phẩm và dịch vụ liên kết chặt chẽ với nhau, khiến người dùng khó chuyển sang nền tảng khác mà không gặp bất tiện. Vì vậy, dù có thể thay thế dịch vụ lưu trữ đám mây, việc thuyết phục hàng triệu người dùng rời bỏ bộ công cụ quen thuộc như Word, Excel hay PowerPoint vẫn là thách thức lớn hơn nhiều.

Câu chuyện của Pháp cho thấy một thực tế phổ biến tại châu Âu: thay thế hạ tầng là một chuyện, thay đổi hành vi người dùng lại là chuyện khác. Microsoft cùng các hyperscaler — thuật ngữ dùng để chỉ những tập đoàn cung cấp hạ tầng đám mây siêu quy mô như Microsoft, Amazon hay Google — đã ăn sâu vào hoạt động hàng ngày của cơ quan và doanh nghiệp. Các nền tảng như Nextcloud có thể đáp ứng tốt bài toán lưu trữ tệp và đồng bộ dữ liệu, nhưng để thay thế toàn bộ trải nghiệm làm việc quen thuộc mà Microsoft mang lại thì cần thêm nhiều bước. Điều này giải thích vì sao tham vọng giảm phụ thuộc công nghệ ngoài châu Âu vẫn tiến triển chậm, dù đã có các cam kết chính trị mạnh mẽ từ chính phủ Pháp.

Một tín hiệu mới xuất hiện khi Nextcloud Hub 26 bản phát hành mùa xuân chính thức ra mắt cùng Euro-Office. Đây là bộ ứng dụng năng suất hướng đến nhu cầu xử lý tài liệu, bảng tính và cộng tác, được kỳ vọng trở thành lựa chọn thay thế cho các bộ phần mềm văn phòng truyền thống. Bộ ứng dụng năng suất, hay productivity suite, là nhóm phần mềm phục vụ công việc văn phòng như soạn thảo văn bản, tạo bảng tính và trình chiếu. Dù Euro-Office có thể giúp thuyết phục một bộ phận người dùng không muốn tiếp tục phụ thuộc vào Microsoft, con đường thay đổi thói quen ở quy mô quốc gia vẫn còn dài. Liên minh châu Âu cũng đang thúc đẩy Gói Chủ quyền Công nghệ châu Âu, một sáng kiến nhằm tăng quyền tự chủ công nghệ cho khu vực, nhưng giới phân tích cảnh báo rằng việc triển khai có thể khiến tổ chức sử dụng gặp thêm phức tạp trong ngắn hạn.

Thông điệp đáng chú ý nhất từ dự án của Bộ Giáo dục Pháp là chủ quyền số không dừng ở việc đặt dữ liệu ở đâu hay dùng nền tảng nào để lưu tệp. Theo ông Piédallu, không ai từ bên ngoài nên có khả năng tắt hay kiểm soát các dịch vụ quan trọng của họ. Nhưng để biến nguyên tắc đó thành hiện thực, các quốc gia không chỉ cần hạ tầng lưu trữ do mình kiểm soát, mà còn phải xây dựng được cả lớp phần mềm, quy trình vận hành và trải nghiệm người dùng đủ sức cạnh tranh. Kinh nghiệm của Pháp cho thấy lưu trữ “có chủ quyền” hoàn toàn có thể mở rộng ở quy mô lớn, nhưng chặng đường khó hơn nằm ở việc khiến người dùng từ bỏ những công cụ họ đã quá quen thuộc.