System76 đặt cược 15 năm nữa để “giải phóng” toàn bộ PC: từ phần cứng mở đến desktop Linux COSMIC

Trong bối cảnh thị trường PC năm 2026 chủ yếu xoay quanh dịch vụ đám mây, thiết bị khóa chặt và làn sóng AI, System76 lại theo đuổi một hướng đi khác: xây dựng một hệ sinh thái máy tính Linux khép kín nhưng cởi mở, nơi người dùng có thể hiểu, sửa và tùy biến gần như mọi lớp của hệ thống. CEO Carl Richell cho rằng tham vọng lớn nhất của công ty là “giải phóng toàn bộ stack PC” — tức toàn bộ ngăn xếp công nghệ từ phần cứng, firmware đến hệ điều hành và giao diện desktop. Đây là cách tiếp cận “tích hợp theo chiều dọc” (vertically integrated), nghĩa là một công ty tự kiểm soát nhiều lớp sản phẩm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp bên ngoài.

System76 không lớn lên bằng tiền của quỹ đầu tư mạo hiểm mà bằng lợi nhuận tái đầu tư và các khoản vay mua máy móc truyền thống. Theo Richell, quyết định tránh vốn VC (venture capital — vốn đầu tư tăng trưởng cao, thường đi kèm áp lực mở rộng nhanh hoặc thoái vốn) giúp công ty không bị buộc phải rời xa Linux hay nguồn mở để chạy theo xu hướng thị trường. Sau 20 năm, doanh nghiệp này đã đi từ một tầng hầm nhỏ tới nhà máy riêng ở Denver, nơi nhôm thô đi vào một đầu dây chuyền và desktop Thelio hoàn thiện đi ra ở đầu kia, kèm firmware do hãng tự phát triển và Linux cài sẵn.

Dù thường được nhắc đến như một thương hiệu dành cho cộng đồng Linux đam mê công nghệ, hơn một nửa doanh số của System76 thực tế đến từ mảng B2B. Công ty cho biết sản phẩm của họ đã được giao tới rất nhiều doanh nghiệp thuộc nhóm Fortune 500, dù chủ yếu dưới dạng máy cho lập trình viên, kỹ sư, phòng thí nghiệm đại học, trạm làm việc AI hay hệ thống nghiên cứu hiệu năng cao, chứ chưa phải triển khai đại trà toàn công ty. Điểm hấp dẫn nằm ở một nền tảng Linux tích hợp hoàn chỉnh: phần cứng tối ưu cho Linux, Pop!_OS và COSMIC do hãng tự phát triển, cùng firmware mở có thể kiểm tra, chỉnh sửa và triển khai lại.

Năm 2026 đánh dấu đợt làm mới lớn của dòng desktop Thelio. Mẫu Mira là thùng máy mid-tower hiệu năng cao, hướng tới người dùng cần sức mạnh CPU và GPU lớn trong kích thước tương đối gọn. Trong khi đó, Thelio Major nhắm đến phân khúc desktop cao cấp với CPU dòng Threadripper, RAM ECC và thậm chí hỗ trợ hai bộ nguồn để nuôi nhiều GPU đầu bảng. ECC memory là loại bộ nhớ có khả năng tự phát hiện và sửa một số lỗi dữ liệu, rất quan trọng trong máy trạm, nghiên cứu và AI. System76 cho biết họ đã thử nghiệm độ bền khung máy bằng robot tháo lắp panel hàng nghìn lần để bảo đảm khả năng bảo trì lâu dài.

Sau Mira và Major, System76 đang chuẩn bị Prime — một desktop mini-ITX cực nhỏ gọn, hiện còn trong giai đoạn kiểm tra nhiệt. Mini-ITX là chuẩn bo mạch chủ kích thước nhỏ, thường dùng cho máy tính compact. Xa hơn là Paleo Mega, mẫu workstation AI được thiết kế cho cấu hình đa GPU, nơi giới hạn lớn nhất thường nằm ở tản nhiệt và cấp điện. Cách đặt tên sản phẩm không quan trọng bằng thông điệp phía sau: System76 giờ không chỉ bán từng mẫu máy riêng lẻ mà đang xây dựng một nền tảng thiết kế có thể tái sử dụng khung máy, luồng gió và mô-đun nguồn cho nhiều phân khúc khác nhau.

Nếu phần cứng là nơi System76 chứng minh năng lực sản xuất, thì phần mềm là nơi hãng muốn tác động lên toàn bộ hệ sinh thái Linux. COSMIC, môi trường desktop do công ty phát triển, được viết bằng Rust — ngôn ngữ lập trình nổi tiếng vì độ an toàn bộ nhớ và độ tin cậy cao. Theo System76, COSMIC được thiết kế theo triết lý “modular and composable”, tức mô-đun hóa và có thể lắp ghép: các thành phần có thể thay thế, mở rộng hoặc dùng làm khối xây dựng cho giao diện mới. Nói cách khác, COSMIC không chỉ là giao diện cho Pop!_OS mà còn có thể trở thành lớp UI để các nhà sản xuất OEM, nhà phát triển distro hoặc các nền tảng chuyên dụng tái sử dụng. OEM là nhà sản xuất thiết bị gốc; distro là bản phân phối Linux như Ubuntu, Fedora hay Pop!_OS.

COSMIC hiện được phát hành theo mô hình rolling release, tức cập nhật liên tục thay vì chờ các bản nâng cấp lớn theo chu kỳ dài. Điều này cho phép tính năng mới và bản vá lỗi đến tay người dùng ngay sau khi vượt qua QA (quality assurance — quy trình kiểm thử chất lượng). Kể từ khi ra mắt vào ngày 11/12, dự án đã ghi nhận khoảng 1.200 lần hợp nhất mã nguồn từ 172 người đóng góp, cho thấy nhịp phát triển khá mạnh. Một trong những ưu tiên mới là gaming trên Linux: System76 đã bổ sung hỗ trợ pointer capture của Wayland để game góc nhìn thứ nhất hoạt động chính xác hơn, đồng thời sửa lỗi toàn màn hình cho các tình huống như Steam Big Picture. Pointer capture là cơ chế cho phép ứng dụng kiểm soát con trỏ chuột tốt hơn, rất quan trọng với game FPS.

Pop!_OS vẫn dựa trên Ubuntu LTS, tức phiên bản hỗ trợ dài hạn của Ubuntu, nhưng System76 bổ sung một “hardware enablement stack” — bộ thành phần cập nhật hơn như kernel và Mesa để hỗ trợ GPU và phần cứng mới nhanh hơn. Mesa là bộ thư viện đồ họa mã nguồn mở rất quan trọng trên Linux. Đáng chú ý hơn, Pop!_OS đã chuyển hoàn toàn sang Wayland. Wayland là giao thức hiển thị hiện đại thay thế dần X11, hệ thống đồ họa cũ của Linux. Theo Richell, quyết định này giúp đội ngũ không còn phải xây desktop mới trên nền tảng cũ kỹ, đồng thời cho phép COSMIC tận dụng tốt hơn pipeline đồ họa và nhập liệu hiện đại ngay từ đầu.

Trong khi nhiều hãng công nghệ đang tích cực nhúng “agentic AI” vào sản phẩm — tức các công cụ AI có khả năng tự thực hiện chuỗi hành động thay cho người dùng — System76 tỏ ra thận trọng hơn. Richell cho biết công ty vẫn đang cân nhắc và hiện thấy “nhiều câu hỏi hơn câu trả lời”. Những khu vực mà hãng đánh giá AI có ích là các tính năng hỗ trợ tiếp cận và bộ launcher thông minh hơn. Launcher là công cụ mở ứng dụng, tìm file hoặc kích hoạt lệnh nhanh khi người dùng nhấn phím tắt và gõ nội dung. Thay vì chỉ dò chuỗi ký tự gần đúng, launcher tương lai có thể hiểu ý định người dùng, trả lời câu hỏi hoặc tự kích hoạt quy trình công việc. Tuy nhiên, System76 nhấn mạnh mọi tính năng AI nếu xuất hiện sẽ phải là tùy chọn, không ép buộc.

Ý tưởng lớn nhất mà Richell theo đuổi là mở hóa ngày càng nhiều lớp phần cứng. System76 cho biết bất cứ thứ gì họ tự thiết kế trong nội bộ đều hướng tới open hardware — phần cứng mở, nghĩa là tài liệu, sơ đồ hoặc thiết kế được công bố để người khác có thể nghiên cứu, sửa đổi và tái sử dụng. Công ty muốn tiến xa hơn bằng cách tạo ra các thành phần dùng lại được như mô-đun điều khiển, bảng phân phối điện hay các phần tử khung máy để bên thứ ba tích hợp vào sản phẩm riêng. Tuy nhiên, trở ngại rất lớn vẫn nằm ở CPU, bộ nhớ và nhiều loại chip chủ chốt vốn bị kiểm soát bởi chuỗi cung ứng khép kín, NDA và firmware đóng. NDA là thỏa thuận bảo mật khiến tài liệu kỹ thuật không thể công khai.

System76 đang theo dõi RISC-V như một hướng đi tiềm năng cho tương lai. RISC-V là kiến trúc tập lệnh mở, khác với các nền tảng xử lý truyền thống vốn thường bị ràng buộc bởi giấy phép và hệ sinh thái đóng. Dù chưa thể thay thế ngay CPU phổ thông, RISC-V được xem là con đường dài hạn để giảm phụ thuộc vào nền tảng đóng. Ở hiện tại, System76 đã đạt một số bước tiến thực tế hơn như firmware EC mở và firmware hệ thống dựa trên coreboot cho nhiều mẫu laptop. EC, hay embedded controller, là vi điều khiển quản lý các tác vụ phần cứng cấp thấp như bàn phím, pin hay quạt. Coreboot là dự án firmware mã nguồn mở thay thế một phần BIOS/UEFI truyền thống. Theo Richell, chỉ riêng việc đạt được firmware mở cũng đã mất 15 năm — và đó có thể là thước đo hợp lý cho phần còn lại của tham vọng.

Trong khi phần lớn ngành công nghệ đang tiến về phía các hệ thống ngày càng khó sửa, khó kiểm tra và phụ thuộc hơn vào dịch vụ đám mây hoặc AI kiểu “hộp đen”, System76 lại đặt cược vào nhóm khách hàng muốn quyền kiểm soát thực sự. Đây là thị trường ngách nhỏ, ồn ào và đầy rủi ro, nơi nhiều hãng phần cứng Linux từng thất bại. Nhưng chính cách vận hành chậm mà chắc — tự thiết kế phần cứng, đầu tư nhà máy, viết desktop riêng và bám sát phản hồi người dùng — có thể là yếu tố giúp System76 khác biệt. Nếu công ty đi đúng lộ trình trong một thập kỷ tới, họ có thể không chỉ là hãng “vẫn còn làm desktop Linux”, mà còn trở thành hình mẫu cho một nền tảng máy tính mở toàn diện.