Nghị sĩ Anh thúc giục chấm dứt hợp đồng Palantir với NHS, cảnh báo rủi ro “khóa chặt nhà cung cấp” trong chuyển đổi số khu vực công

Một ủy ban của Hạ viện Anh đã kêu gọi chính phủ giảm và tiến tới chấm dứt sự phụ thuộc vào Palantir trong khu vực công, đặc biệt là tại Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS). Theo báo cáo của Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ, Palantir đang nắm vai trò quá lớn trong các hệ thống dữ liệu y tế và quốc phòng, tạo ra một “điểm yếu không thể chấp nhận được” đối với hạ tầng số quan trọng của quốc gia. Palantir là công ty công nghệ Mỹ nổi tiếng với các nền tảng phân tích dữ liệu quy mô lớn, thường được sử dụng trong an ninh, quốc phòng và quản trị công.

Điểm nhấn trong báo cáo là nguy cơ “vendor lock-in”, hay tình trạng một tổ chức bị khóa chặt vào một nhà cung cấp duy nhất do phụ thuộc vào công nghệ, hợp đồng, dữ liệu hoặc quy trình triển khai của bên đó. Khi điều này xảy ra, việc chuyển sang nhà cung cấp khác trở nên tốn kém, phức tạp và rủi ro. Các nghị sĩ Anh cho rằng đây là vấn đề nghiêm trọng trong kế hoạch xây dựng chính phủ số, bởi nó làm giảm khả năng linh hoạt của nhà nước trong việc lựa chọn giải pháp tốt hơn, đồng thời có thể khiến các dịch vụ công thiết yếu như y tế và an ninh quốc gia bị lệ thuộc vào một số ít tập đoàn công nghệ lớn.

Tâm điểm tranh cãi là hợp đồng trị giá 330 triệu bảng Anh mà Palantir giành được vào tháng 11/2023 để triển khai Federated Data Platform (FDP) cho NHS. FDP có thể hiểu là một “nền tảng dữ liệu liên kết”, cho phép kết nối và phân tích dữ liệu từ nhiều hệ thống khác nhau mà không nhất thiết phải gom toàn bộ dữ liệu về một nơi duy nhất. Mục tiêu của mô hình này là giúp các bệnh viện, bác sĩ và nhà quản lý y tế khai thác dữ liệu hiệu quả hơn để điều phối chăm sóc bệnh nhân, quản lý danh sách chờ và vận hành nguồn lực. Dù NHS England khẳng định quá trình đấu thầu là công khai và công bằng, hợp đồng này vẫn vấp phải phản ứng mạnh mẽ vì trước đó Palantir cũng đã nhận khoảng 60 triệu bảng hợp đồng thời Covid mà không qua cạnh tranh đầy đủ.

Các nghị sĩ đề nghị chính phủ tận dụng điều khoản break clause, tức điều khoản cho phép một bên chấm dứt hợp đồng trước thời hạn trong những điều kiện đã được xác định sẵn, vào tháng 2/2027 đối với FDP. Sau đó, Anh nên либо tự phát triển giải pháp thay thế trong nội bộ, hoặc tìm đến các nhà cung cấp có trụ sở và sở hữu tại Anh. Theo ủy ban, hướng đi này sẽ phù hợp hơn với các giá trị của Anh, đồng thời tránh tạo ra phụ thuộc cả về kỹ thuật lẫn pháp lý. Khái niệm “middleware” cũng được nhắc đến trong báo cáo; đây là lớp phần mềm trung gian giúp các hệ thống khác nhau giao tiếp với nhau, đóng vai trò cầu nối giữa dữ liệu, ứng dụng và hạ tầng.

Ủy ban nhấn mạnh rằng quan điểm phản đối vai trò ngày càng lớn của Palantir không xuất phát từ yếu tố ý thức hệ hay đánh giá thấp chất lượng sản phẩm. Vấn đề cốt lõi nằm ở “digital sovereignty” – chủ quyền số, tức khả năng một quốc gia kiểm soát hạ tầng số, dữ liệu, tiêu chuẩn công nghệ và chuỗi cung ứng phần mềm của mình mà không bị lệ thuộc quá mức vào doanh nghiệp nước ngoài. Báo cáo cho rằng tham vọng xây dựng một “nhà nước số thực sự” của Anh sẽ khó thành hiện thực nếu chính phủ tiếp tục phụ thuộc vào một nhóm nhỏ nhà cung cấp, đặc biệt là các đại gia công nghệ Mỹ.

Ngoài vấn đề phụ thuộc nhà cung cấp, ủy ban còn chỉ ra ba lực cản lớn khác đối với chương trình số hóa của chính phủ: sự lệ thuộc vào legacy systems, bài toán chủ quyền số và xu hướng “thổi phồng” công nghệ. Legacy systems là các hệ thống CNTT cũ, thường được xây dựng từ nhiều năm trước, khó nâng cấp và khó tích hợp với nền tảng hiện đại. Đây là gánh nặng phổ biến trong khu vực công, nơi nhiều cơ quan vẫn vận hành trên phần mềm và cơ sở dữ liệu lỗi thời. Theo Chủ tịch Ủy ban, bà Chi Onwurah, nếu không có một kế hoạch chi tiết, đo lường được và thực tế hơn, mục tiêu chuyển đổi số của Anh có nguy cơ tiếp tục chậm tiến độ.

Báo cáo cũng xem đây là phép thử quan trọng trước khi Anh triển khai các dự án tham vọng hơn như digital ID, tức hệ thống định danh số cho công dân, dự kiến được thúc đẩy trước khi nhiệm kỳ quốc hội hiện tại kết thúc. Định danh số là cơ chế cho phép người dân xác minh danh tính trực tuyến để truy cập dịch vụ công hoặc ký kết giao dịch điện tử. Tuy nhiên, các nghị sĩ cảnh báo rằng nếu hạ tầng số nền tảng chưa được hiện đại hóa và niềm tin của công chúng chưa được củng cố, dự án này sẽ rất khó thành công, đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với bảo mật dữ liệu cá nhân.

Thông điệp xuyên suốt từ báo cáo là chính phủ Anh cần cải tổ cách mua sắm công nghệ công. Thay vì liên tục ký hợp đồng lặp lại với một số ít tên tuổi lớn, nhà nước nên thiết kế quy trình procurement – tức mua sắm, đấu thầu và lựa chọn nhà cung cấp – theo hướng mở hơn, giảm phụ thuộc dài hạn và tạo cơ hội cho doanh nghiệp trong nước. Theo ủy ban, điều này không chỉ giúp tăng khả năng cạnh tranh mà còn hỗ trợ hình thành các lựa chọn công nghệ nội địa cho những lĩnh vực nhạy cảm như y tế, quốc phòng và hạ tầng dữ liệu quốc gia.