Kỹ sư Microsoft tiết lộ cách Windows 95 nhận diện trình cài đặt: chỉ dò “từ khóa ma thuật” trong tên ứng dụng

Một tiết lộ mới từ Raymond Chen, kỹ sư kỳ cựu của Microsoft, cho thấy Windows 95 đã nhận diện trình cài đặt phần mềm theo cách đơn giản đến bất ngờ: hệ điều hành này không dựa vào cờ nhận diện chuyên biệt hay siêu dữ liệu (metadata – dữ liệu mô tả về tệp/chương trình), mà chỉ kiểm tra tên ứng dụng xem có chứa một số “từ khóa ma thuật” hay không. Nếu tên chương trình có các chuỗi như “setup”, “install”, “inst”, “imposta”, “ayarla” hoặc “felrak”, Windows 95 sẽ suy đoán rằng đó là một bộ cài.

Theo Chen, cơ chế này nghe có vẻ ngẫu nhiên với tiêu chuẩn hiện đại, nhưng lại phản ánh đúng bối cảnh công nghệ của những năm 1990. Khi đó, hệ điều hành chưa có nhiều phương thức đáng tin cậy để xác định một gói cài đặt phần mềm đang chạy. Ngày nay, Windows có thể nhận diện tốt hơn nhờ cấu trúc gói cài đặt, quyền hệ thống và các cơ chế giám sát tiến trình, nhưng thời Windows 95, các kỹ sư buộc phải tận dụng những tín hiệu đơn giản nhất có thể, trong đó có chính tên tệp thực thi.

Chen cũng chỉ ra một chi tiết thú vị: mục “install” thực chất bị trùng chức năng với “inst”, bởi bất kỳ tên nào chứa “install” cũng đương nhiên chứa “inst”. Ông suy đoán rằng ban đầu danh sách có “install”, sau đó Microsoft phát hiện nhiều trình cài đặt được đặt tên kiểu “tenphanmeminst”, nên bổ sung thêm “inst” để mở rộng phạm vi nhận diện, nhưng lại quên xóa mục cũ. Đây là ví dụ điển hình cho cách phần mềm hệ thống thường tiến hóa: không phải lúc nào cũng hoàn hảo về mặt thiết kế, mà thường được vá và mở rộng theo nhu cầu thực tế.

Nếu không tìm thấy từ khóa phù hợp trong tên chương trình, Windows 95 sẽ tiếp tục kiểm tra đường dẫn của tệp thực thi, tức vị trí mà file .exe được lưu trữ. Nếu trong đường dẫn có chữ “setup”, hệ điều hành vẫn có thể coi đó là trình cài đặt. Sau khi xác định một ứng dụng là bộ cài, Windows 95 sẽ kích hoạt các bước “cleanup” – quy trình dọn dẹp và kiểm tra nhằm phát hiện những tệp hệ thống bị sửa đổi không đúng cách.

Điểm đáng chú ý là Windows 95 không chỉ cố nhận diện bộ cài cho vui, mà làm vậy để xử lý hậu quả mà các trình cài đặt thời đó thường gây ra. Nhiều phần mềm và trình điều khiển (driver – thành phần giúp hệ điều hành giao tiếp với phần cứng) có thể ghi đè lên các tệp hệ thống quan trọng. Vì thế, sau khi phát hiện một quá trình cài đặt, hệ điều hành sẽ chạy các bước kiểm tra để khôi phục hoặc sửa những thay đổi không mong muốn.

Chen cho biết Windows 95 còn có một cơ chế đặc biệt dành cho các trình điều khiển đa phương tiện được cài qua tệp INF. INF là tệp cấu hình văn bản mà Windows dùng để mô tả cách cài driver, bao gồm vị trí tệp, thiết lập hệ thống và các thao tác sao chép. Sau khi cài loại driver này, hệ điều hành sẽ thực hiện kiểm tra tệp trực tiếp. Lý do là nhóm phát triển đa phương tiện nhận thấy nhiều driver đã ghi đè các thư viện DLL hệ thống. DLL, viết tắt của Dynamic Link Library, là các thư viện mã dùng chung giữa nhiều chương trình trong Windows; nếu bị thay thế sai phiên bản, toàn bộ hệ thống có thể hoạt động bất ổn.

Câu chuyện cho thấy các kỹ sư Windows 95 từng phải vận hành hệ điều hành trong điều kiện thiếu công cụ tinh vi như hiện nay. Thay vì có cơ chế nhận diện chuẩn hóa cho bộ cài, họ phải “đoán” dựa trên tên file và hy vọng phán đoán đó đủ chính xác để dọn dẹp những gì chương trình cài đặt để lại. Nhìn từ hiện tại, cách làm này có thể khiến nhiều nhà phát triển kinh ngạc, nhưng nó cũng phản ánh một giai đoạn mà kỹ thuật phần mềm phải linh hoạt, thực dụng và chấp nhận nhiều giải pháp chắp vá để giữ hệ thống hoạt động ổn định.