Chính phủ Anh muốn giảm bớt bộ máy Whitehall: Cắt tham vấn, chấp nhận rủi ro pháp lý cao hơn để đẩy nhanh quyết sách

Chính phủ Anh vừa phát đi tín hiệu mạnh mẽ về việc thay đổi cách vận hành bộ máy trung ương, khi kêu gọi các bộ ngành giảm bớt các quy trình tham vấn chính thức và đẩy nhanh tốc độ ra quyết định. Trong thư gửi tới toàn bộ các bộ trưởng, Bộ trưởng Tài chính John Healey, Phó Thủ tướng thứ nhất Louise Haigh và Tổng chưởng lý Ellie Reeves cho rằng “văn hóa tham vấn” đã biến thành một “ngành công nghiệp của sự chần chừ và trì hoãn”. Whitehall — cách gọi bộ máy hành chính trung ương của chính phủ Anh — vì thế được yêu cầu lấy việc ra quyết định và triển khai làm mặc định, thay vì tiếp tục kéo dài quá trình cân nhắc.

Theo định hướng mới, các cuộc tham vấn chính thức, tức quy trình lấy ý kiến có cấu trúc từ công chúng, doanh nghiệp hoặc các bên liên quan trước khi ban hành chính sách, sẽ chỉ nên diễn ra khi pháp luật bắt buộc, khi việc không tham vấn bị xem là “rõ ràng thiếu công bằng”, hoặc khi bộ trưởng thấy có lý do xác đáng để cần ý kiến bên ngoài theo cách đó. Lập luận của chính phủ là các cuộc tham vấn kiểu này thường không tiếp cận đúng những người có góc nhìn phù hợp nhất, trong khi lại dễ kéo chính sách về một kết quả “mẫu số chung thấp nhất” — tức phương án dung hòa nhưng thiếu đột phá và kém hiệu quả.

Điểm đáng chú ý là ngay cả những lời hứa tham vấn từ trước cũng không còn được mặc nhiên giữ nguyên. Các cơ quan được yêu cầu đánh giá lại từng trường hợp, thay vì giả định rằng vì đã từng tham vấn hoặc từng cam kết tham vấn thì nay phải tiếp tục làm như vậy. Song song với đó, chính phủ muốn loại bỏ hàng nghìn yêu cầu về tham vấn và báo cáo mà họ cho là không cần thiết trong statute book — tức hệ thống luật thành văn hiện hành của Anh. Quan điểm khởi đầu là các yêu cầu này nên bị bãi bỏ, và chỉ giữ lại trong những ngoại lệ thật sự cần thiết, tận dụng luôn các dự luật đang được chuẩn bị để thực hiện việc cắt giảm.

Dù “consultation” và “consultancy” là hai khái niệm khác nhau — một bên là hỏi ý kiến trước khi làm chính sách, bên kia là thuê đơn vị ngoài cung cấp tư vấn chuyên môn — giới quan sát cho rằng chính phủ Anh đang muốn siết cả hai. Từ năm 2024, London đã cam kết kiểm soát chặt hơn chi tiêu cho dịch vụ tư vấn và đặt mục tiêu tiết kiệm 1,2 tỷ bảng mỗi năm vào năm 2026. Tuy nhiên, nỗ lực này chưa hoàn toàn đồng nghĩa với việc chi tiêu giảm mạnh: Bộ Nội vụ Anh gần đây vẫn trao cho Deloitte và PA Consulting các hợp đồng dịch vụ dữ liệu và phân tích trị giá lần lượt lên tới 200 triệu bảng và 150 triệu bảng. Deloitte là một trong các tập đoàn tư vấn lớn nhất thế giới, còn PA Consulting là công ty tư vấn nổi bật trong các dự án chuyển đổi số và vận hành.

Áp lực cải tổ càng tăng sau khi National Audit Office, tức Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Anh, cảnh báo năm ngoái rằng Bộ Tài chính nước này chưa có dữ liệu đầy đủ về tổng chi tiêu cho tư vấn. Trong khi đó, Public Accounts Committee — Ủy ban Tài khoản Công của Quốc hội Anh, cơ quan giám sát hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước — cho biết vào tháng 3 rằng nhiều bộ ngành chưa tuân thủ các biện pháp kiểm soát do Cabinet Office ban hành. Cabinet Office là cơ quan điều phối trung tâm của chính phủ Anh, tương tự một đầu mối quản trị hành chính liên bộ.

Kế hoạch mới không dừng ở việc cắt bớt thủ tục tham vấn. Các bộ trưởng cũng được khuyến khích chấp nhận mức rủi ro pháp lý cao hơn khi thúc đẩy chính sách. Theo thư chỉ đạo, nếu tồn tại một “tenable legal argument” — tức một lập luận pháp lý có thể bảo vệ được trước tòa hoặc có cơ sở tranh luận hợp lý — thì bộ trưởng vẫn có thể quyết định tiếp tục, ngay cả khi luật sư của chính phủ đánh giá rủi ro pháp lý là cao. Hướng dẫn dành cho đội ngũ luật sư chính phủ dự kiến sẽ được cập nhật để làm rõ điểm này. Đây là thay đổi đáng kể, vì trước nay sự thận trọng pháp lý thường khiến nhiều sáng kiến bị chậm lại trong giai đoạn rà soát nội bộ.

Một trọng tâm khác là judicial review, hay cơ chế tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính và chính sách công. Đây là công cụ quan trọng trong nhà nước pháp quyền, cho phép cá nhân hoặc tổ chức thách thức quyết định của chính phủ nếu cho rằng quyết định đó trái luật hoặc vượt thẩm quyền. Tuy nhiên, chính phủ Anh xem judicial review là một trong những nút thắt làm chậm các dự án lớn. Vì vậy, London muốn mở rộng các cải cách đang hạn chế thách thức pháp lý đối với các dự án hạ tầng quan trọng cấp quốc gia, không chỉ trong lĩnh vực năng lượng mà còn sang giao thông, nước và các chương trình phát triển quy mô lớn khác.

Tổng thể, chiến lược mới phản ánh nỗ lực của chính phủ Anh nhằm biến bộ máy hành chính từ mô hình thiên về quy trình sang mô hình thiên về hành động. Nhưng đổi lại, cách tiếp cận này gần như chắc chắn sẽ gây tranh luận. Những người ủng hộ cho rằng cắt bớt tham vấn, giảm sự dè dặt pháp lý và giới hạn judicial review sẽ giúp chính phủ đẩy nhanh đầu tư hạ tầng, cải cách dịch vụ công và phản ứng nhanh hơn trước các thách thức kinh tế. Ngược lại, giới phê bình có thể lo ngại rằng việc thu hẹp tham vấn sẽ làm suy yếu tính minh bạch, giảm cơ hội để các nhóm bị ảnh hưởng lên tiếng, đồng thời tăng nguy cơ chính sách được thông qua quá vội vàng. Nói cách khác, sau khi xác định tham vấn, sự thận trọng pháp lý và kiện tụng hành chính là vật cản, Whitehall giờ đang bước vào nhiệm vụ khó nhất: tự cải tổ chính mình.