Công nghệ trong chính phủ Anh bị chia nhỏ: Ai thực sự chịu trách nhiệm cho AI, khoa học và chính phủ số?

Một đợt sắp xếp lại bộ máy tại Whitehall — cách gọi bộ máy hành chính trung ương của chính phủ Anh — đang làm dấy lên lo ngại rằng công nghệ giờ đây trở thành “việc của tất cả mọi người nhưng không là trách nhiệm rõ ràng của ai”. Sau khi Thủ tướng Andy Burnham lên nắm quyền, vai trò bộ trưởng chuyên trách công nghệ đã bị xóa bỏ, trong khi các mảng khoa học, trí tuệ nhân tạo và chính phủ số bị phân tán sang nhiều bộ khác nhau. Điều này khiến giới quan sát đặt câu hỏi liệu Anh có đang làm suy yếu khả năng điều phối chiến lược công nghệ quốc gia ngay trong lúc AI và hạ tầng số trở thành yếu tố cạnh tranh sống còn.

Ngay sau thay đổi hồi tháng 7, bà Chi Onwurah, Chủ tịch Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ của Hạ viện Anh, đã gửi thư yêu cầu chính phủ làm rõ cơ cấu trách nhiệm mới. Tuy nhiên, thư phản hồi chung từ ba bộ trưởng không giúp trấn an dư luận, mà ngược lại cho thấy tư duy quản lý còn rời rạc. Theo nội dung phản hồi, Bộ Kinh doanh, Đổi mới, Khoa học và Thương mại, viết tắt là BIST, sẽ hỗ trợ doanh nghiệp từ giai đoạn nghiên cứu đột phá đến thương mại hóa và xuất khẩu. “Thương mại hóa” ở đây là quá trình biến kết quả nghiên cứu hoặc sáng chế thành sản phẩm, dịch vụ có thể bán ra thị trường. Dù vậy, cách phân chia thực tế lại cho thấy nhiều lĩnh vực công nghệ bị đặt vào những đầu mối khó hiểu và thiếu liên kết.

Một trong những ví dụ gây tranh cãi nhất là lĩnh vực không gian. Dù chính phủ Anh đang triển khai chiến lược không gian với ngân sách liên bộ lên tới 7,8 tỷ bảng Anh, trách nhiệm lại được giao cho Baroness Lloyd of Effra, người đồng thời phải xử lý cả an ninh mạng, cải cách quy định, quản trị doanh nghiệp và cơ quan phá sản. Bà còn làm việc xuyên hai bộ là BIST và Bộ Kỹ thuật số, Văn hóa, Truyền thông và Thể thao, tức DCMS. Trong khi đó, chiến lược không gian mới không hề đơn giản: nó bao gồm cảnh báo va chạm quỹ đạo, liên lạc ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp, năng lực phóng, tình báo quân sự và khoa học không gian. “Quỹ đạo Trái Đất tầm thấp”, hay Low Earth Orbit, là vùng quỹ đạo tương đối gần Trái Đất, nơi nhiều vệ tinh internet và quan sát đang hoạt động vì có độ trễ thấp và chi phí vận hành thuận lợi hơn.

Điểm gây bối rối lớn nhất là khái niệm “công nghệ” dường như đã biến mất khỏi một đầu mối quản lý thống nhất. Trước đây, Anh có Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ, nhưng nay chữ T trong cấu trúc mới lại là Trade, tức Thương mại. Trong khi đó, “digital” — tạm hiểu là lĩnh vực kỹ thuật số, bao gồm hạ tầng mạng, kỹ năng số, kết nối, an ninh mạng và dịch vụ công trực tuyến — lại được đưa sang DCMS, một bộ vốn gắn nhiều hơn với văn hóa, truyền thông và thể thao. Vấn đề là “digital” hiện không còn là một mảng phụ trợ; nó là nền tảng vận hành của mọi lĩnh vực, từ kinh tế đến dịch vụ công. Việc tách kỹ thuật số khỏi khoa học và đổi mới vì thế bị xem là một bước đi khó lý giải, nhất là khi lịch sử cho thấy nhiều đột phá công nghệ lớn, từ World Wide Web đến DeepMind, đều xuất phát từ môi trường nghiên cứu đại học.

Chính phủ Anh đã bổ nhiệm Kanishka Narayan làm Bộ trưởng phụ trách AI, một vai trò phối hợp giữa Văn phòng Nội các và BIST, đồng thời được tham dự nội các. AI, hay trí tuệ nhân tạo, là nhóm công nghệ cho phép máy tính thực hiện các tác vụ vốn cần trí thông minh con người như phân tích dữ liệu, nhận diện hình ảnh, tạo nội dung hoặc ra quyết định. Tuy nhiên, thay vì tạo ra một trung tâm điều phối rõ ràng, động thái này lại khiến trách nhiệm về khoa học và công nghệ bị chia ra ít nhất bốn bộ. Bộ trưởng phụ trách khoa học, đổi mới và đầu tư Chris McDonald cũng đảm nhiệm vai trò liên bộ giữa BIST và Bộ Y tế. Kết quả là khoa học nằm cùng kinh doanh và thương mại, AI có một đầu mối riêng, còn chính phủ số lại bị đẩy sang một nhánh khác.

Mảng chính phủ số — tức việc ứng dụng công nghệ để hiện đại hóa dịch vụ công, từ hệ thống dữ liệu, cổng dịch vụ trực tuyến đến quy trình vận hành nội bộ — đã bị chuyển qua ba bộ chỉ trong vòng hai năm. Hiện lĩnh vực này được giao cho một bộ trưởng cấp dưới tại DCMS là Stephanie Peacock, người đồng thời phụ trách thể thao, du lịch và cả “place”, một khái niệm chưa được định nghĩa rõ trong thư phản hồi. Sự sắp xếp này làm dấy lên nghi ngờ rằng chính phủ số sẽ khó có đủ trọng lượng chính trị để xử lý những vấn đề cố hữu, chẳng hạn sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp công nghệ lớn, chi phí tư vấn cao và các hệ thống legacy. “Legacy systems”, hay hệ thống công nghệ cũ, là những phần mềm hoặc hạ tầng đã tồn tại lâu năm, khó nâng cấp nhưng vẫn phải duy trì vì gắn chặt với hoạt động của cơ quan nhà nước.

Trong thư gửi Quốc hội, ba bộ trưởng khẳng định Anh đang đứng trước bước ngoặt quan trọng và cần bảo đảm vị thế dẫn đầu toàn cầu về AI, khoa học và công nghệ. Lập luận của họ là khoa học và công nghệ không thể bị xem như một lĩnh vực biệt lập trong một bộ duy nhất, mà phải là ưu tiên xuyên suốt toàn chính phủ. Về lý thuyết, đây là một thông điệp hợp lý: công nghệ ngày nay đúng là tác động đến mọi lĩnh vực. Nhưng giới phê bình cho rằng chính phủ đang nhầm lẫn giữa “phối hợp liên ngành” và “phân tán trách nhiệm”. Khi không còn một đầu mối đủ mạnh để điều phối, các ưu tiên công nghệ rất dễ bị chìm giữa hàng loạt nhiệm vụ chính trị khác.

Điều đáng lo nhất trong mô hình mới không chỉ là sự khó hiểu về mặt hành chính, mà là nguy cơ mất trách nhiệm giải trình. Khi công nghệ công bị chia nhỏ giữa nhiều bộ, sẽ rất khó xác định ai phải chịu trách nhiệm nếu các dự án AI chậm tiến độ, hạ tầng số đội vốn hoặc các nhà thầu công nghệ tiếp tục hưởng lợi từ những hợp đồng khổng lồ nhưng hiệu quả thấp. “Trách nhiệm giải trình”, hay accountability, là nguyên tắc buộc người nắm quyền phải giải thích và chịu hậu quả cho quyết định của mình. Với cấu trúc hiện tại, Anh có thể tiếp tục nói nhiều về tham vọng dẫn đầu công nghệ, nhưng việc biến tham vọng đó thành năng lực quản trị thực tế có lẽ sẽ còn là chặng đường dài.