Bùng nổ trung tâm dữ liệu AI tại Mỹ: FAS khuyên chính quyền địa phương phải đàm phán cứng rắn hơn với nhà phát triển

Một báo cáo mới từ Liên đoàn Các nhà khoa học Mỹ (Federation of American Scientists – FAS), một tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận, cho rằng nhiều chính quyền địa phương tại Mỹ đang ở thế yếu khi làm việc với các doanh nghiệp muốn xây trung tâm dữ liệu, hay datacenter – các cơ sở hạ tầng chứa hàng loạt máy chủ để vận hành dịch vụ số, điện toán đám mây và đặc biệt là AI. Khi cơn sốt trí tuệ nhân tạo thúc đẩy nhu cầu xây dựng các “server farm” quy mô lớn, nhiều địa phương lần đầu phải thương lượng về những dự án tiêu thụ điện, nước và đất đai ở mức rất cao.

Trong tài liệu có tên “Before Breaking Ground: A Local Government Guide to Better Data Center Policy and Community Benefits”, FAS tổng hợp các cách làm hiện có của chính quyền địa phương, đồng thời phân tích mô hình Community Benefits Agreement (CBA) – thỏa thuận lợi ích cộng đồng giữa nhà chức trách và nhà phát triển dự án. Về bản chất, CBA là một công cụ pháp lý nhằm buộc dự án hạ tầng lớn phải mang lại lợi ích cụ thể cho cư dân sở tại, chẳng hạn nâng cấp hạ tầng, ưu tiên tuyển dụng lao động địa phương hoặc tuân thủ các cam kết môi trường.

Khuyến nghị đáng chú ý nhất của FAS là các bang và chính quyền địa phương không nên cấp miễn giảm thuế hoặc các ưu đãi kinh tế cho nhà vận hành datacenter mà không mở điều khoản này ra đàm phán lại sau 5 năm. Lý do là giá trị bất động sản tại khu đất có thể tăng mạnh theo thời gian, trong khi ngân sách địa phương lại tiếp tục thất thu. Theo báo cáo, một số bang tại Mỹ đang mất hơn 1 tỷ USD mỗi năm vì các gói miễn, giảm và hoàn thuế dành cho nhà phát triển trung tâm dữ liệu.

FAS cho biết các thỏa thuận kiểu CBA hiện thường đề cập đến nhiều nhóm vấn đề: đóng góp tài chính và thuế, sử dụng năng lượng và nước, tiếng ồn, ánh sáng, rác thải điện tử (e-waste – thiết bị điện tử bị loại bỏ cần xử lý đúng quy chuẩn), cũng như trách nhiệm pháp lý nếu doanh nghiệp vi phạm cam kết. Trong 10 thỏa thuận được FAS rà soát, chỉ có một trường hợp tại Lancaster, bang Pennsylvania, liên quan tới hai khuôn viên AI, được ghi rõ là CBA và được viết riêng xoay quanh lợi ích cộng đồng.

Báo cáo nhấn mạnh các thỏa thuận tương lai cần ghi rõ điều gì sẽ xảy ra nếu trung tâm dữ liệu bất ngờ tăng mạnh nhu cầu điện năng. Đây là điểm đặc biệt quan trọng với các cơ sở phục vụ AI, vì việc huấn luyện và vận hành mô hình lớn có thể khiến mức tiêu thụ điện tăng vọt. Cơ quan địa phương cần yêu cầu làm rõ liệu datacenter sẽ tự phát điện tại chỗ hay lấy điện từ lưới điện công cộng – hệ thống cung cấp điện chung cho khu vực. Câu hỏi này ảnh hưởng trực tiếp tới độ ổn định nguồn điện cho dân cư và doanh nghiệp xung quanh.

Ngoài điện, FAS khuyến nghị các thỏa thuận phải yêu cầu doanh nghiệp báo cáo định kỳ về lượng nước sử dụng, đồng thời nêu rõ quy trình xin cấp thêm nước nếu nhu cầu vượt mức trung bình hằng ngày. Trung tâm dữ liệu hiện đại thường cần lượng nước lớn để làm mát máy chủ, nhất là tại các cơ sở AI mật độ cao. Vấn đề này đã gây tranh cãi tại Mỹ: một nhà hoạt động đã kiện Amazon Web Services (AWS), bộ phận điện toán đám mây của Amazon, với cáo buộc công ty đưa ra các tuyên bố sai lệch và gây hiểu nhầm về mức sử dụng nước tại các cơ sở ở bang Virginia.

Nếu muốn kiểm soát tiếng ồn, FAS cho rằng chính quyền không nên dùng các cam kết chung chung. Thay vào đó, CBA cần đưa vào một ngưỡng âm thanh cụ thể, có thể đo đếm được, để dễ thực thi. Đồng thời, việc kiểm tra tiếng ồn nên được tiến hành hằng năm tại các khu dân cư lân cận, bất kể có đơn khiếu nại hay không. Cách tiếp cận này giúp biến một vấn đề thường mang tính cảm nhận thành tiêu chuẩn kỹ thuật có thể giám sát.

Ở phần chế tài, FAS đề xuất các thỏa thuận có thể bổ sung điều khoản về bồi thường thiệt hại đặc biệt hoặc thiệt hại hệ quả – tức những tổn thất phát sinh gián tiếp nhưng có thể chứng minh được. Báo cáo cũng khuyến khích đưa vào cơ chế alternative dispute resolution, hay giải quyết tranh chấp thay thế, như hòa giải hoặc trung gian, thay vì mặc định phải ra tòa. Với các dự án công nghệ và hạ tầng lớn, cách làm này thường giúp xử lý xung đột nhanh hơn và ít tốn kém hơn kiện tụng kéo dài.

Một điểm pháp lý quan trọng khác là FAS không xem CBA như công cụ thay thế các ordinance – tức quy định hoặc sắc lệnh của chính quyền địa phương. Theo tổ chức này, hai lớp công cụ phải được soạn để bổ trợ lẫn nhau. Nói cách khác, CBA không thể vá lỗ hổng trong quy hoạch phân khu đất đai, còn quy định quy hoạch cũng không thể ghi chi tiết các cam kết riêng của từng dự án như CBA. Nếu không phối hợp tốt, chính quyền có thể rơi vào tình trạng có thỏa thuận nhưng khó cưỡng chế, hoặc có luật nhưng thiếu cam kết cụ thể.

FAS cũng lưu ý rằng các quy định về decommissioning – quá trình ngừng vận hành, tháo dỡ và xử lý cơ sở sau khi kết thúc hoạt động – hiện gần như chưa được kiểm nghiệm trong thực tế đối với datacenter. Theo báo cáo, tổ chức này chưa ghi nhận trường hợp nào một trung tâm dữ liệu đã chính thức dừng hoạt động và hoàn tất quy trình tháo dỡ, đồng nghĩa các điều khoản cưỡng chế liên quan vẫn chưa được thử lửa. Vì vậy, FAS khuyến nghị chính quyền phải yêu cầu và phê duyệt kế hoạch decommissioning ngay từ trước khi dự án được bật đèn xanh.

Thông điệp xuyên suốt của báo cáo là các cộng đồng địa phương không nên xem datacenter chỉ là biểu tượng đầu tư công nghệ cao. Đằng sau những lời hứa về việc làm và tăng trưởng là các câu hỏi khó về ngân sách, tài nguyên nước, điện năng, môi trường sống và trách nhiệm dài hạn. Trong bối cảnh AI khiến nhu cầu xây trung tâm dữ liệu tăng nhanh chưa từng có, FAS muốn trang bị cho giới chức địa phương không chỉ danh sách câu hỏi cần đặt ra, mà còn cả tư duy đàm phán để đảm bảo lợi ích cộng đồng không bị lép vế trước các tập đoàn công nghệ.