Cơ quan chính phủ Anh vẫn loay hoay với IR35: bài toán thuế cho nhà thầu CNTT chưa có hồi kết

Nhiều năm sau khi các quy định thuế gây tranh cãi với lao động hợp đồng công nghệ được đưa vào áp dụng, các cơ quan chính phủ Anh vẫn chưa xử lý ổn thỏa. Báo cáo tài chính mới của Bộ Ngoại giao, Khối Thịnh vượng chung và Phát triển Anh (FCDO) cho thấy cơ quan này tiếp tục bị HMRC – cơ quan thuế và hải quan của Vương quốc Anh – xem xét cách triển khai IR35 trong năm thứ hai liên tiếp. IR35 là bộ quy tắc thuế nhằm xác định liệu một nhà thầu làm việc theo dạng tự do có thực chất đang hoạt động như một nhân viên chính thức hay không.

Trong báo cáo thường niên giai đoạn 2024-2025, FCDO cho biết 243 trường hợp đã được xác định nằm trong phạm vi IR35 sau khi tiến hành “đánh giá toàn diện” đối với tình trạng off-payroll. Thuật ngữ off-payroll thường dùng cho mô hình thuê ngoài, khi người lao động không nằm trên bảng lương nội bộ mà cung cấp dịch vụ thông qua công ty riêng hoặc hợp đồng độc lập. Đáng chú ý, nhiều trường hợp trước đó được xem là ngoài phạm vi IR35 đã bị đánh giá lại thành thuộc diện chịu quy định này. Sang bộ số liệu 2025-2026, con số đó tăng vọt lên 441 người, cho thấy FCDO đã thu hẹp đáng kể số hợp đồng được coi là ngoài phạm vi áp dụng.

FCDO cho biết họ đã chủ động thông báo với HMRC về các thay đổi trong đánh giá và đồng thời trích lập khoản dự phòng cho phần thuế có thể bị truy thu hồi tố trong sổ sách 2024-2025. Truy thu hồi tố nghĩa là cơ quan thuế có thể yêu cầu nộp bổ sung cho các giai đoạn trước nếu phát hiện việc phân loại lao động không chính xác. Đây là rủi ro đặc biệt lớn với khu vực công, nơi các sai sót trong xác định tình trạng thuế có thể dẫn đến hóa đơn thuế trị giá hàng triệu bảng.

IR35 được Anh đưa ra từ năm 1999 và siết mạnh hơn từ tháng 4/2021. Theo thay đổi mới, các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn phải tự xác định tình trạng thuế của nhà thầu và freelancer, thay vì để chính người lao động tự khai như trước. Nếu bị xếp “inside IR35”, tức thuộc phạm vi quy định, nhà thầu sẽ phải đóng thuế gần giống nhân viên chính thức hơn. Mục tiêu của chính phủ là ngăn “disguised employment” – hay lao động trá hình – khi một người làm việc như nhân viên nhưng lại xuất hóa đơn qua PSC, tức công ty dịch vụ cá nhân (Personal Service Company), để hưởng mức thuế doanh nghiệp thấp hơn. Tuy nhiên, nhiều freelancer công nghệ cho rằng họ bị buộc đóng thuế cao hơn mà không nhận được các quyền lợi đi kèm của nhân viên toàn thời gian, như nghỉ phép có lương hay phúc lợi lao động.

Theo Dave Chaplin, CEO của hãng tư vấn thuế IR35 Shield, tình hình tại FCDO ngày càng khó lý giải khi tỷ lệ nhà thầu được xem là ngoài IR35 đã giảm mạnh. Ông cho biết các yêu cầu công khai thông tin cho thấy FCDO sử dụng CEST – viết tắt của Check Employment Status for Tax – là công cụ do HMRC phát triển để hỗ trợ tổ chức xác định tình trạng thuế của nhà thầu. Tuy nhiên, CEST từ lâu bị chỉ trích vì khó áp dụng trong thực tế và có thể cho ra kết quả không phản ánh đầy đủ bản chất công việc. Nghiên cứu gần đây cho thấy mức độ sử dụng công cụ này đã giảm khoảng 70% chỉ trong hai năm.

Vấn đề không dừng ở một cơ quan riêng lẻ. Năm 2022, Ủy ban Tài khoản Công của Quốc hội Anh – cơ quan giám sát chi tiêu công – kết luận rằng những khó khăn trong việc tuân thủ IR35 ở chính quyền trung ương phản ánh sự triển khai yếu kém từ cả HMRC lẫn các cơ quan nhà nước khác. Báo cáo khi đó nêu rõ các bộ và cơ quan chính phủ đã nợ hoặc dự kiến phải nộp tới 263 triệu bảng tiền thuế trong giai đoạn 2020-2021 do quản lý sai quy định đối với những cá nhân bị phân loại nhầm là tự doanh.

Dù gây tranh cãi, IR35 lại mang về nguồn thu lớn hơn dự kiến cho ngân sách Anh. Khi mở rộng cải cách sang khu vực công từ năm 2017, chính phủ kỳ vọng thu hồi khoảng 440 triệu bảng bằng cách đưa 20.000 nhà thầu vào đúng diện nộp thuế. Về sau, HMRC từng ước tính các thay đổi sẽ tạo thêm 1,2 tỷ bảng mỗi năm vào năm 2023. Nhưng một báo cáo đánh giá tác động công bố đầu năm 2025 cho thấy số thu bổ sung thực tế đã lên tới 4,2 tỷ bảng. Điều đó cho thấy chính phủ đang đạt hiệu quả tài khóa rất lớn, dù cái giá phải trả là sự bất mãn kéo dài từ cộng đồng lao động hợp đồng trong lĩnh vực công nghệ.

Những diễn biến mới tại FCDO cho thấy bài toán IR35 chưa hề khép lại đối với khu vực công Anh. Trong bối cảnh HMRC vẫn tiếp tục rà soát cách diễn giải quy định, các cơ quan nhà nước có thể còn phải đánh giá lại hàng loạt hợp đồng công nghệ khác. Trước đó, cơ quan quản lý cạnh tranh của Anh cũng đã chấp thuận có điều kiện khoản hỗ trợ bổ sung 104,4 triệu bảng cho Post Office để giải quyết nghĩa vụ thuế liên quan đến IR35. Với các dự án CNTT công ngày càng phụ thuộc vào chuyên gia hợp đồng, cuộc giằng co giữa tuân thủ thuế, chi phí nhân sự và khả năng thu hút nhân tài công nghệ có lẽ sẽ còn kéo dài.