Chính phủ Anh lại chuyển cơ quan số GDS, dấy lên lo ngại chảy máu nhân tài và rối loạn điều hành công nghệ

Quyết định mới của chính phủ Anh đưa Government Digital Service (GDS) – cơ quan phụ trách xây dựng và vận hành các dịch vụ số cho khu vực công – sang bộ chủ quản thứ ba chỉ trong vòng ba năm đang làm dấy lên nhiều lo ngại tại Westminster. GDS vốn được thành lập năm 2011 để thúc đẩy quá trình đưa dịch vụ công lên môi trường trực tuyến, tức số hóa các thủ tục nhà nước để người dân và doanh nghiệp có thể tiếp cận qua internet thay vì giấy tờ truyền thống. Ban đầu, đơn vị này trực thuộc Cabinet Office, cơ quan trung tâm hỗ trợ điều phối hoạt động của chính phủ. Đến năm 2024, GDS được chuyển sang Department for Science, Innovation and Technology (DSIT), tức Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ. Sau đó, đầu năm 2025, GDS được sáp nhập với Central Digital and Data Office (CDDO) – văn phòng trung ương phụ trách chiến lược, tiêu chuẩn và năng lực về số, dữ liệu và công nghệ trong bộ máy nhà nước. Nay, dưới đợt tái cơ cấu mới nhất của Thủ tướng Andy Burnham, GDS lại được chuyển sang Department for Digital, Culture, Media and Sport (DCMS), cho thấy vai trò của cơ quan này vẫn chưa có vị trí ổn định trong cấu trúc quyền lực của chính phủ.

Tại phiên điều trần trước Ủy ban Khoa học, Đổi mới và Công nghệ của Hạ viện Anh, Laura Gilbert – cựu giám đốc khoa học dữ liệu tại Văn phòng Thủ tướng số 10 Downing Street – cho rằng việc GDS liên tục bị điều chuyển có thể khiến đội ngũ công nghệ nản lòng và rời đi. Theo bà, mỗi lần tái cấu trúc không chỉ là đổi tên cơ quan chủ quản, mà còn kéo theo hàng loạt xáo trộn thực tế như thay đổi địa điểm làm việc, hệ thống email, máy chủ, phạm vi trách nhiệm và cả người bảo trợ chính trị. Máy chủ, hay server, là hạ tầng máy tính trung tâm dùng để lưu trữ dữ liệu và vận hành dịch vụ số; việc chưa chuẩn bị xong các hệ thống này có thể làm gián đoạn công việc hàng ngày. Gilbert nhấn mạnh rằng chính những nhân sự giỏi nhất thường là người đầu tiên tìm được cơ hội mới ở nơi khác, đồng nghĩa nhà nước có nguy cơ thất thoát năng lực số đúng vào lúc cần tăng tốc hiện đại hóa.

Một trong những lo ngại lớn nhất được nêu ra là GDS đang bị đẩy xa dần khỏi “trung tâm quyền lực” của chính phủ. Điều này đặc biệt quan trọng vì GDS không chỉ xây dịch vụ số mà còn nắm vai trò kiểm soát chi tiêu tập trung đối với các dự án CNTT và chuyển đổi số quy mô lớn của các bộ ngành. Cơ chế này có nghĩa là trước khi mua sắm phần mềm, phần cứng hoặc triển khai dự án công nghệ lớn, các cơ quan phải xin phê duyệt từ GDS. Phần cứng là thiết bị vật lý như máy chủ, máy tính hoặc thiết bị mạng; còn phần mềm là các chương trình và hệ thống vận hành nghiệp vụ. Khi một đơn vị có quyền đặt ra tiêu chuẩn và phê duyệt đầu tư bị chuyển sang vị trí kém trung tâm hơn, quá trình ra quyết định có thể trở nên chậm chạp, chồng chéo và thiếu rõ ràng. Gilbert cho biết ở lần chuyển trước sang DSIT đã xuất hiện tình trạng khó xác định ai thực sự là người quyết định, trong khi giới lãnh đạo chuyên môn về công nghệ lại không được tham vấn đầy đủ.

Alex Thomas, giám đốc điều hành tại Institute for Government – một tổ chức nghiên cứu chính sách công của Anh – nhận định rằng GDS từng có giai đoạn đầu bị nghi ngại khi chuyển sang DSIT, nhưng sau đó đã phần nào ổn định và tìm được chỗ đứng phù hợp. Việc tiếp tục xáo trộn lần nữa, theo ông, là một bước đi đầy rủi ro. Thomas dùng hình ảnh “grinding of gears”, có thể hiểu là tình trạng các bánh răng trong bộ máy vận hành cọ xát, khựng lại và hoạt động kém trơn tru. Trong bối cảnh công nghệ chính phủ vốn đòi hỏi phối hợp liên ngành, một thay đổi cơ cấu thiếu chuẩn bị có thể làm trách nhiệm bị phân tán, quy trình bị kéo dài và các dự án số bị chậm tiến độ. Đây là điều đặc biệt nhạy cảm với mô hình e-government, hay chính phủ điện tử, nơi dịch vụ công phụ thuộc vào sự liên thông giữa dữ liệu, nền tảng số và các cơ quan quản lý.

Dù GDS được chuyển từ DSIT sang DCMS, mảng triển khai và chính sách AI lại được giao cho Kanishka Narayan trong vai trò Bộ trưởng phụ trách Trí tuệ nhân tạo. AI, viết tắt của Artificial Intelligence, là công nghệ cho phép máy móc thực hiện các tác vụ vốn cần trí tuệ con người như phân tích dữ liệu, nhận diện mẫu và hỗ trợ ra quyết định. Điểm đáng chú ý là vị trí này làm việc chung giữa Cabinet Office và BIST, cho thấy chính phủ Anh muốn đặt AI ở cấp điều phối cao hơn thay vì bó hẹp trong một bộ đơn lẻ. Trong thư gửi ủy ban, các bộ trưởng cho biết việc thay đổi “Machinery of Government” – thuật ngữ chỉ cơ chế tổ chức và phân chia chức năng trong bộ máy hành pháp – nhằm tái thiết nhà nước theo hướng có một trung tâm mạnh hơn, chiến lược hơn để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo lập luận của chính phủ, khoa học và công nghệ không còn là lĩnh vực tách biệt mà phải được gắn trực tiếp với chiến lược quốc gia.

Tranh cãi quanh GDS phản ánh một câu hỏi lớn hơn đối với mọi chính phủ đang theo đuổi chuyển đổi số: cơ quan công nghệ nên được đặt ở trung tâm quyền lực để tăng ảnh hưởng, hay phân bổ vào các bộ chuyên ngành để bám sát triển khai? Với Anh, câu trả lời dường như vẫn chưa ngã ngũ. Trong ngắn hạn, việc chuyển GDS thêm một lần nữa có thể khiến nhân sự bất an, quy trình phê duyệt dự án bị chậm và chiến lược số của khu vực công mất đà. Về dài hạn, nếu không xác lập rõ vai trò của GDS trong hệ sinh thái công nghệ nhà nước – từ xây dịch vụ số, đặt tiêu chuẩn dữ liệu đến giám sát đầu tư CNTT – chính phủ có thể đối mặt với chi phí điều phối ngày càng cao. Nói cách khác, tham vọng đưa Anh thành cường quốc về AI, khoa học và công nghệ sẽ không chỉ phụ thuộc vào chính sách, mà còn phụ thuộc vào việc bộ máy có đủ ổn định để giữ chân đúng người và ra quyết định đủ nhanh hay không.