HMRC nói chia tay Capgemini nhưng vẫn chi ít nhất 4,2 tỷ bảng cho tập đoàn công nghệ Pháp

Chính phủ Anh đang tuyên bố muốn dùng chi tiêu công để hỗ trợ doanh nghiệp trong nước, đặc biệt thông qua mua sắm công — tức quy trình các cơ quan nhà nước đặt hàng dịch vụ, phần mềm và hạ tầng từ khu vực tư nhân. Tuy nhiên, một phân tích mới cho thấy cơ quan thuế HMRC (His Majesty’s Revenue & Customs, cơ quan quản lý thuế và hải quan của Anh) đã trả cho Capgemini, tập đoàn dịch vụ CNTT của Pháp, ít nhất 4,2 tỷ bảng kể từ khi bắt đầu tháo dỡ hợp đồng thuê ngoài khổng lồ Aspire. Điều này cho thấy khoảng cách không nhỏ giữa thông điệp chính trị và thực tế vận hành công nghệ trong khu vực công.

Dữ liệu do The Register phân tích cùng Otnox — nền tảng thu thập và chuẩn hóa dữ liệu mua sắm công từ hơn 80 quốc gia — cho thấy từ năm 2014 đến tháng 7/2026, HMRC đã thực hiện 15.726 giao dịch thanh toán cho Capgemini với tổng giá trị tối thiểu 4,2 tỷ bảng. Vì thiếu 16 tháng dữ liệu trong giai đoạn này, tổng chi thực tế có thể còn lớn hơn. HMRC cho biết các hợp đồng trao cho Capgemini đều tuân thủ luật mua sắm công của Anh và chính sách hiện hành.

Trung tâm của câu chuyện là Aspire, hợp đồng CNTT ký từ năm 2004 với Capgemini đóng vai trò nhà thầu chính. Hợp đồng này ban đầu kéo dài 10 năm nhưng sau đó được gia hạn đến tháng 6/2017. Trong 13 năm, Aspire tiêu tốn khoảng 10 tỷ bảng và trở thành hợp đồng công nghệ lớn nhất của chính phủ Anh. Mô hình “outsourcing” hay thuê ngoài này nghĩa là cơ quan nhà nước giao phần lớn việc xây dựng, vận hành và bảo trì hệ thống số cho các nhà cung cấp bên ngoài. Ngoài Capgemini, Aspire còn có sự tham gia của Fujitsu và Accenture. Trong giai đoạn 2006–2014, thỏa thuận này chiếm khoảng 84% tổng chi tiêu công nghệ của HMRC — một mức độ phụ thuộc rất lớn vào số ít nhà cung cấp.

Năm 2016, Văn phòng Kiểm toán Quốc gia Anh (NAO) đánh giá Aspire giúp HMRC duy trì hệ thống ổn định, nhưng với chi phí cao. Cơ quan này cũng cảnh báo hợp đồng đã góp phần khiến công nghệ của HMRC trở nên lạc hậu. Khi đó, chiến lược được công bố là phá vỡ mô hình hợp đồng lớn kiểu cũ, chuyển sang nhiều nhà cung cấp hơn, ký các hợp đồng ngắn hạn và linh hoạt hơn, đồng thời tạo cơ hội cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Về lý thuyết, cách làm này sẽ tăng cạnh tranh, cải thiện khả năng chống phụ thuộc và thúc đẩy đổi mới.

Dù HMRC từng nói trước các nghị sĩ rằng họ sẽ thay thế Aspire theo từng giai đoạn thay vì gia hạn, lộ trình thực tế lại kéo dài hơn dự kiến. Các thỏa thuận công bố trong năm 2015 và 2016 đã giữ một phần dịch vụ của Aspire hoạt động sau mốc kết thúc tháng 6/2017. Đến năm 2016, biên bản của Bộ Tài chính Anh cho thấy quá trình thay thế theo “phased approach” — tức triển khai từng bước để giảm rủi ro gián đoạn — sẽ kéo dài đến năm 2020. HMRC khi đó kỳ vọng mô hình mới giúp tiết kiệm 200 triệu bảng mỗi năm từ giai đoạn 2020–2021.

Năm 2020, HMRC khởi động Technology Sourcing Programme (TSP), chương trình tái cấu trúc cách mua sắm công nghệ với mục tiêu mở ngân sách CNTT thường niên khoảng 900 triệu bảng cho nhiều nhà cung cấp hơn. Theo Văn phòng Nội các Anh, chương trình này có thể mang lại 824,6 triệu bảng tiết kiệm, bao gồm cả “cash-releasing savings” — khoản tiết kiệm chuyển hóa trực tiếp thành tiền mặt — và “non-cash releasing savings” — lợi ích tài chính gián tiếp như giảm chi phí vận hành trong tương lai. Một mục tiêu quan trọng khác là “contract disaggregation”, tức chia nhỏ các hợp đồng lớn thành nhiều gói để giảm sự phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất.

Thực tế cho thấy Capgemini vẫn tiếp tục giành được nhiều hợp đồng quan trọng tại HMRC, đặc biệt ở những hệ thống mà hãng từng xây dựng hoặc vận hành trong thời Aspire. Tháng 8 năm nay, công ty giành hợp đồng 200 triệu bảng trong 5 năm để di chuyển và ngừng vận hành các kho dữ liệu cũ của HMRC. “Data warehouse” hay kho dữ liệu là hệ thống tập trung dùng để lưu trữ và phân tích khối lượng lớn dữ liệu từ nhiều nguồn, thường phục vụ báo cáo và ra quyết định. Việc “migrate and decommission” có nghĩa là chuyển dữ liệu sang nền tảng mới rồi loại bỏ hạ tầng cũ đã lỗi thời.

Đầu năm 2022, Capgemini ký hợp đồng 51 triệu bảng để tiếp tục hỗ trợ các hệ thống thuế được phát triển từ thời Aspire, bao gồm ETMP và EOPS. ETMP, viết tắt của Enterprise Tax Management Platform, là nền tảng quản lý thuế doanh nghiệp, được Capgemini từng mô tả là xây dựng trên SAP — bộ phần mềm hoạch định nguồn lực doanh nghiệp rất phổ biến trong các tổ chức lớn. Nói đơn giản, đây là nền tảng lõi xử lý nhiều loại thuế mà người dân và doanh nghiệp tương tác hằng ngày. EOPS là lớp vận hành doanh nghiệp hỗ trợ hệ thống chạy ổn định. Sau đó, Capgemini còn nhận hợp đồng trị giá tới 30 triệu bảng để tích hợp nền tảng hải quan bị chậm tiến độ với các hệ thống khác. “System integration” hay tích hợp hệ thống là công việc kết nối nhiều phần mềm, cơ sở dữ liệu và quy trình để chúng hoạt động trơn tru như một thể thống nhất.

Cũng trong tháng 3/2022, HMRC trao cho Capgemini một hợp đồng riêng trị giá 214 triệu bảng mà không tổ chức cạnh tranh để duy trì các ứng dụng “legacy”. Thuật ngữ legacy systems chỉ những hệ thống cũ nhưng vẫn đang gánh các quy trình nghiệp vụ quan trọng, nên không thể tắt ngay dù công nghệ đã lạc hậu. Đến tháng 5/2024, Capgemini nhận thêm một hợp đồng khác trị giá tối đa 245,5 triệu bảng để tiếp tục giữ các hệ thống này hoạt động. Một thỏa thuận riêng kéo dài 5 năm để vận hành ETMP và EOPS đến tháng 6/2029 được định giá từ 403 triệu đến 574 triệu bảng.

Tháng 6 năm nay, HMRC tiếp tục chọn Capgemini cho hợp đồng trung tâm liên hệ khách hàng trị giá tối đa 600 triệu bảng. Nếu chạy đủ 10 năm, mối quan hệ giữa hai bên sẽ kéo dài tới năm 2036 — tức 32 năm kể từ khi Aspire bắt đầu. Điều này đặc biệt đáng chú ý vì HMRC từng cam kết thoát khỏi mô hình phụ thuộc vào các hợp đồng thuê ngoài khổng lồ. Với giới quan sát công nghệ công, đây là ví dụ điển hình cho tình trạng “incumbency advantage”, tức lợi thế của nhà thầu đang nắm hệ thống sẵn có: họ hiểu hạ tầng cũ, dữ liệu cũ và quy trình cũ hơn bất kỳ đối thủ nào, nên thường rất khó bị thay thế.

HMRC cũng đã trao cho Capgemini hợp đồng 37 triệu bảng để chuyển ETMP từ SAP ECC sang S/4HANA. SAP ECC là bộ phần mềm ERP thế hệ cũ của SAP, còn S/4HANA là nền tảng mới hơn, chạy trên cơ sở dữ liệu trong bộ nhớ HANA để xử lý nhanh hơn và hỗ trợ phân tích thời gian thực. Nói cách khác, đây là bước hiện đại hóa lõi hệ thống thuế. Tuy nhiên, việc chính nhà cung cấp đang vận hành hệ thống cũ tiếp tục nhận hợp đồng nâng cấp cho thấy HMRC vẫn chưa dễ thoát khỏi sự phụ thuộc kỹ thuật. Đáng chú ý, chính SAP trước đó cũng đã nhận riêng hợp đồng phần mềm 275 triệu bảng mà không qua cạnh tranh.

Không chỉ Capgemini, HMRC còn chuẩn bị trao một hợp đồng trị giá tới 500 triệu bảng trước tháng 6 năm sau để đại tu hệ thống National Insurance và PAYE. PAYE, viết tắt của Pay As You Earn, là cơ chế khấu trừ thuế thu nhập ngay từ lương tại Anh. Các hệ thống này cũng từng thuộc Aspire, và Accenture — nhà thầu đương nhiệm có gốc Mỹ, đặt trụ sở tại Ireland — đã nhận 100 triệu bảng hợp đồng không cạnh tranh để tiếp tục hỗ trợ. Điều đó cho thấy thách thức của chính phủ không chỉ là tuyên bố ưu tiên doanh nghiệp Anh, mà còn phải chứng minh họ có thể giảm sự phụ thuộc lâu năm vào các tập đoàn công nghệ nước ngoài trong những hệ thống công tối quan trọng.