Tham vọng AI và chip của Anh mắc kẹt ở nút thắt khoáng sản do Trung Quốc chi phối

Muốn phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), chế tạo chip tiên tiến và chuyển đổi sang năng lượng sạch, Anh trước hết phải trả lời một câu hỏi rất thực tế: nguyên liệu sẽ đến từ đâu? Báo cáo công bố ngày 6/11/2026 của Ủy ban Kinh doanh, Đổi mới, Khoa học và Thương mại thuộc Hạ viện Anh cảnh báo các chuỗi cung ứng khoáng sản phục vụ những tham vọng này đang chịu ảnh hưởng quá lớn từ Trung Quốc.

Ủy ban đưa ra 10 phép thử đối với kế hoạch bảo đảm nguồn cung của chính phủ, từ việc xác định ngành công nghiệp cần bảo vệ, khoáng sản thiết yếu và điểm dễ đứt gãy, đến năng lực sản xuất trong nước, quan hệ đối tác, nhân lực và tài chính. Kết luận đáng chú ý không phải chính phủ chắc chắn thất bại ở cả 10 tiêu chí, mà là các nghị sĩ chưa có đủ cơ sở để tin rằng chính phủ đáp ứng được bất kỳ tiêu chí nào.

Theo báo cáo, xây dựng nguồn cung thay thế sẽ cần 10–15 năm, cùng dòng vốn bền bỉ và sự phối hợp với các đồng minh. Loại bỏ hoàn toàn Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng không thực tế, cũng không phải mục tiêu đáng theo đuổi. Vấn đề là giảm mức độ phụ thuộc đủ để tránh bị tổn thương khi thương mại biến động.

Khoáng sản thiết yếu là những vật liệu có vai trò quan trọng với kinh tế hoặc an ninh nhưng dễ gặp rủi ro gián đoạn nguồn cung. Khái niệm này không đồng nghĩa với việc tất cả đều hiếm trong tự nhiên. Chúng hiện diện trong pin, chất bán dẫn, trung tâm dữ liệu và thiết bị quân sự — những nền tảng vật chất phía sau nền kinh tế số.

Anh, giống nhiều nền kinh tế công nghiệp lớn như Mỹ, các nước thuộc Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Ấn Độ, phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu các vật liệu và sản phẩm khoáng sản này. Tuy nhiên, mở thêm mỏ bên ngoài Trung Quốc chỉ giải quyết được một phần bài toán. Quặng vẫn phải trải qua chế biến, tinh luyện để trở thành vật liệu đạt độ tinh khiết và đặc tính mà nhà sản xuất cần.

Dẫn số liệu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, ủy ban cho biết Trung Quốc đứng đầu về tinh luyện 19 trong số 20 khoáng sản chiến lược, với thị phần trung bình 70%. Vì vậy, một mỏ nằm ở quốc gia khác chưa chắc tạo ra một chuỗi cung ứng độc lập nếu nguyên liệu cuối cùng vẫn phải đi qua nhà máy tinh luyện tại Trung Quốc.

Sự phụ thuộc này vượt xa câu chuyện pin xe điện. Erbi được dùng để khuếch đại tín hiệu trong đường truyền cáp quang, còn yttri có mặt trong các linh kiện như tụ điện gốm — bộ phận giúp tích trữ điện tích và phục vụ hoạt động của mạch điện. Theo cảnh báo của IEEE Spectrum được nguồn tin dẫn lại, Trung Quốc gần như độc quyền khâu chế biến hai nguyên tố này thành vật liệu có thể sử dụng trong công nghiệp.

Báo cáo cũng nêu bật gali và germani, những vật liệu phục vụ chất bán dẫn tiên tiến trong radar, thông tin liên lạc và tác chiến điện tử. Chất bán dẫn là nhóm vật liệu có thể kiểm soát khả năng dẫn điện, tạo nền tảng cho chip và nhiều linh kiện điện tử. Theo số liệu trong báo cáo, Trung Quốc chiếm lần lượt 95% và 93% sản lượng gali và germani toàn cầu.

Rủi ro không còn thuần túy là giả định. Tháng 7/2023, Bắc Kinh công bố yêu cầu cấp phép xuất khẩu gali và germani trong bối cảnh phương Tây siết hạn chế công nghệ bán dẫn. Đến tháng 4/2025, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm được Trung Quốc áp dụng sau động thái thuế quan của Mỹ đã lan tác động qua chuỗi sản xuất, khiến một số nhà máy ô tô phải tạm đóng cửa. Doanh nghiệp Anh có thể chịu thiệt hại ngay cả khi nước này không phải đối tượng trực tiếp của tranh chấp.

Một trở ngại lớn khác là Anh chưa nhìn rõ toàn bộ mức độ phụ thuộc của mình. Thống kê nhập khẩu nguyên liệu không phản ánh hết lượng khoáng sản đi vào nền kinh tế dưới dạng pin, nam châm hay linh kiện hoàn chỉnh. Khi đã nằm trong một sản phẩm, từng vật liệu có thể không còn được nhận diện riêng trong dữ liệu thương mại.

Ngay cả doanh nghiệp cũng có thể không biết chính xác nguyên liệu đến từ đâu ở những tầng nhà cung cấp sâu hơn. Vì vậy, ủy ban đề nghị chính phủ cùng các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực trọng yếu lập bản đồ chuỗi cung ứng theo cơ chế bảo mật và kiểm tra sức chịu đựng trước các kịch bản gián đoạn. Đây là cách xác định một hạn chế xuất khẩu hoặc sự cố nguồn cung sẽ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất ra sao.

Các nghị sĩ đồng thời cho rằng chính phủ chưa xác định rõ những năng lực công nghiệp và công nghệ trong nước cần ưu tiên bảo vệ. Nếu chưa biết phải giữ vững năng lực nào, Anh khó quyết định khoáng sản nào cần được bảo đảm trước và nên dành nguồn lực cho mắt xích nào.

Đề xuất của ủy ban gồm năm hướng hành động: xác định năng lực chiến lược cần bảo vệ; lập bản đồ nhu cầu khoáng sản; mở rộng khai thác, chế biến và tái chế trong nước; phối hợp mua chung với đồng minh; và thành lập một cơ chế tài chính chuyên biệt cho khoáng sản thiết yếu.

Cơ chế này sẽ huy động các tổ chức tài chính công để hỗ trợ dự án bằng tài trợ, góp vốn, cho vay, bảo lãnh và hợp đồng mua dài hạn. Cam kết mua dài hạn giúp dự án có đầu ra ổn định, trong khi bảo đảm về giá có thể giúp những cơ sở quan trọng về chiến lược duy trì tính khả thi thương mại khi giá khoáng sản biến động.

Ủy ban nhận định các công cụ hiện có vẫn để lại khoảng trống, đặc biệt với dự án giai đoạn đầu. Báo cáo đề xuất mở rộng phạm vi hoạt động của cơ quan tài trợ xuất khẩu Anh và cho phép tổ chức đầu tư phát triển quốc tế của Anh góp vốn vào các dự án khoáng sản ở nước ngoài. Mua chung với đồng minh cũng được xem là cách tạo lượng khách hàng đủ ổn định để khuyến khích đầu tư vào mỏ và nhà máy tinh luyện mới.

Chủ tịch ủy ban Liam Byrne nhấn mạnh Anh không thể loại bỏ hoàn toàn khoáng sản Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng, nhưng không nên tiếp tục để nền kinh tế dễ bị gây sức ép khi vẫn có thể xây dựng các nguồn thay thế.

Nguồn nguyên liệu bổ sung có thể nằm ngay trong lượng phế liệu đang rời khỏi Anh. Báo cáo cho biết 80% sản phẩm kim loại được phân loại là chất thải tại nước này được xuất khẩu. Các nghị sĩ muốn đầu tư tốt hơn cho hạ tầng phân loại, tách vật liệu và dữ liệu thương mại, qua đó biết rõ những kim loại có giá trị nào đang bị đưa ra nước ngoài.

Với dự án trong nước, ủy ban đề xuất xây dựng các cụm công nghiệp khoáng sản thiết yếu, đặt thời hạn xử lý cấp phép, hỗ trợ thủ tục, hỗ trợ năng lượng và ưu tiên kết nối lưới điện. Đây là những yếu tố quan trọng bởi chi phí năng lượng cao có thể khiến hoạt động chế biến khó đạt hiệu quả kinh tế.

Trong ngắn hạn, báo cáo kêu gọi lập kho dự trữ ban đầu tương đương khoảng 60 ngày nhu cầu khoáng sản phục vụ năng lực quốc phòng. Tuy nhiên, dự trữ chỉ là lớp đệm khi nguồn cung trục trặc, không thể thay thế một mạng lưới cung ứng đa dạng.

Thông điệp xuyên suốt là Anh không có lối thoát tức thì khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Nếu việc giảm rủi ro đã cần hơn một thập niên, quyết định đầu tư và lựa chọn ưu tiên hôm nay sẽ định hình khả năng chống chịu của ngành công nghệ Anh trong nhiều năm tới.