Báo cáo cảnh báo chính phủ Anh: Không thể xây dựng tương lai số trên nền tảng CNTT lỗi thời

Một báo cáo mới từ Re:State, tổ chức nghiên cứu chính sách độc lập chuyên về cải cách dịch vụ công, cho rằng các dự án công nghệ trọng điểm của chính phủ Anh – bao gồm cả chương trình thẻ căn cước số – có nguy cơ thất bại nếu London không thay đổi cách xử lý “legacy IT”. Đây là thuật ngữ chỉ các hệ thống công nghệ thông tin cũ kỹ, khó nâng cấp, thường được xây dựng từ nhiều năm trước nhưng vẫn phải gánh các quy trình quan trọng. Theo báo cáo, tham vọng nâng cấp dịch vụ công, tăng hiệu quả vận hành và mở rộng chính phủ số đều phụ thuộc vào các hệ thống hiện đại, có khả năng “interoperable” – tức có thể kết nối và trao đổi dữ liệu trơn tru với nhau. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy vấn đề hệ thống cũ đang bị đánh giá thấp, trong khi mức độ nghiêm trọng lại ngày càng tăng.

Re:State cho biết những ví dụ thất bại không hề hiếm. Báo cáo nhắc tới khó khăn trong việc chuyển Cơ sở dữ liệu quốc gia của cảnh sát lên “cloud”, tức hạ tầng điện toán đám mây cho phép lưu trữ và xử lý dữ liệu trên các máy chủ từ xa thay vì hệ thống nội bộ. Ngoài ra còn có vụ rò rỉ dữ liệu nghiêm trọng làm lộ danh tính những người Afghanistan từng hỗ trợ lực lượng Anh, cùng hệ thống chi trả nông nghiệp bị mô tả là ì ạch và xuống cấp. Những sự cố này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ cũ, mà còn ở rủi ro an ninh, gián đoạn dịch vụ và hậu quả chính trị nếu các nền tảng cốt lõi tiếp tục bị bỏ mặc.

Theo báo cáo “From Legacy to Leadership”, phần lớn ngân sách dành cho xử lý hệ thống cũ hiện rơi vào hai dạng: tài trợ khẩn cấp khi hệ thống đã trục trặc nghiêm trọng, hoặc kinh phí bảo trì tối thiểu để giữ chúng tiếp tục hoạt động. Điều này tạo ra vòng luẩn quẩn: hệ thống không được thay đổi thực chất cho đến khi xảy ra lỗi lớn. Kết quả là khoảng cách giữa năng lực công nghệ hiện có và nhu cầu dịch vụ công ngày càng nới rộng. Các bộ ngành tiếp tục vận hành trên những “technology stack” lỗi thời – tức tập hợp các lớp công nghệ như phần mềm, cơ sở dữ liệu, máy chủ và công cụ vận hành đã cũ – khiến thiết kế dịch vụ, khai thác dữ liệu và tự động hóa đều bị hạn chế.

Báo cáo dựa nhiều vào dữ liệu từ State of Digital Government Review 2025, trong đó ước tính năng suất bị mất do legacy IT đang ngốn từ 4 đến 7% tổng chi tiêu thường niên của khu vực công Anh. Đây là con số rất lớn, phản ánh việc nhân sự phải xử lý thủ công nhiều hơn, hệ thống phản hồi chậm hơn và người dân kém hài lòng hơn với dịch vụ công. Đáng chú ý, khoảng 28% hệ thống tại chính quyền trung ương được xếp vào nhóm legacy, với mức dao động từ 10% đến 60% tùy cơ quan, và tỷ lệ này đã tăng 26% kể từ năm 2023. Trong số đó, 22% bị gắn nhãn “red-rated” – tức nhóm rủi ro cao, nơi khả năng xảy ra sự cố lớn và mức độ tác động đều được đánh giá ở mức nghiêm trọng. Tỷ lệ các hệ thống bị xếp hạng đỏ cũng đang tiếp tục tăng.

Re:State cho rằng cách tiếp cận giao từng bộ ngành tự xử lý legacy IT không còn hiệu quả, bởi quy mô vấn đề đã quá lớn và ăn sâu vào toàn bộ bộ máy. Một nguyên nhân quan trọng là cơ chế khuyến khích hiện nay không thưởng cho việc giảm phụ thuộc vào hệ thống cũ. Thay vào đó, lãnh đạo các cơ quan thường ưu tiên các chương trình “transformation” quy mô lớn – tức các dự án chuyển đổi số dễ tạo tiếng vang chính trị và thành tích báo cáo hơn. Trong khi đó, việc âm thầm hiện đại hóa nền tảng cốt lõi lại ít được chú ý, dù đây mới là phần móng của mọi cải cách số.

Một điểm nghẽn khác nằm ở cách phân bổ ngân sách. Hiện kinh phí công nghệ thường được cấp theo từng dự án riêng lẻ thay vì theo vòng đời của dịch vụ công. Điều này dẫn đến hai hệ quả. Thứ nhất, chi phí vận hành các hệ thống cũ phải liên tục xin phê duyệt lại như một dự án mới, khiến đầu tư cho công nghệ dễ bị cắt giảm để nhường chỗ cho ưu tiên khác. Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách có thể hào hứng rót tiền cho công nghệ mới như AI – trí tuệ nhân tạo, tức các hệ thống phần mềm có khả năng mô phỏng một số năng lực nhận thức của con người – nhưng lại quên đầu tư cho hạ tầng nền bên dưới, vốn vẫn chứa đầy thành phần legacy IT. Nói cách khác, lớp công nghệ hào nhoáng phía trên đang được ưu ái hơn phần móng kỹ thuật bên dưới.

Để phá thế bế tắc, báo cáo đề xuất thành lập một “Digital Modernization Taskforce” ở cấp chính phủ trung ương. Đây có thể hiểu là lực lượng đặc nhiệm chuyên trách hiện đại hóa công nghệ số, với nhiệm vụ giảm rủi ro hệ thống cũ trên diện rộng và ngăn chặn tái diễn trong tương lai. Thay vì để từng bộ ngành tự xoay xở, nhóm này sẽ đóng vai trò điều phối chiến lược, đặt tiêu chuẩn chung và giám sát tiến độ xử lý các nền tảng rủi ro cao. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng nếu không có một cơ chế trung tâm đủ mạnh, bài toán legacy IT sẽ tiếp tục bị trì hoãn từ năm này sang năm khác.

Re:State cũng đề xuất thay đổi cách rót vốn bằng mô hình “match funding”. Đây là cơ chế đồng tài trợ, trong đó ngân sách trung ương sẽ cấp một khoản tương ứng với số tiền mà từng bộ ngành tự cam kết bỏ ra cho dự án thay thế hoặc nâng cấp hệ thống cũ. Theo nhóm nghiên cứu, cách làm này có thể tạo động lực mạnh hơn so với việc trung ương tài trợ hoàn toàn, bởi các cơ quan sẽ không còn tâm lý chờ Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ đứng ra gánh rủi ro hộ. Nếu được áp dụng trong kỳ rà soát chi tiêu tiếp theo, mô hình này có thể thúc đẩy các dự án chuyển đổi legacy IT diễn ra nhanh hơn và thực chất hơn.

Ngoài các đề xuất về tổ chức và tài chính, báo cáo còn nêu thêm nhiều ý tưởng liên quan đến mua sắm công nghệ và quản lý nhà cung cấp. Dù vậy, triển vọng triển khai trên thực tế vẫn bị đặt dấu hỏi, trong bối cảnh chính phủ Anh thường bị cho là ưu tiên các thông báo dễ tạo chú ý hơn là xử lý những lớp hạ tầng kỹ thuật âm thầm nhưng thiết yếu. Thông điệp lớn nhất từ Re:State khá rõ ràng: nếu Whitehall tiếp tục xây dựng chiến lược số trên những hệ thống đã lỗi thời, mọi kế hoạch hiện đại hóa – từ dịch vụ công trực tuyến đến tự động hóa và AI – đều có thể bị kéo lùi bởi chính nền móng công nghệ cũ kỹ mà họ chưa sẵn sàng sửa chữa.