Ireland tạm dừng gói thầu Microsoft trị giá tới 1 tỷ euro vì lo ngại chủ quyền số

Chính phủ Ireland đã bất ngờ dừng một gói mua sắm công liên quan đến phần mềm và dịch vụ Microsoft, với quy mô ước tính từ 750 triệu đến 1 tỷ euro. Động thái này diễn ra sau khi cơ quan phụ trách mua sắm công cho biết đã nhận được các “vấn đề đáng quan ngại” từ một bên quan tâm, từ đó quyết định hủy quy trình đấu thầu để xem xét lại. Trọng tâm tranh luận không chỉ là giá trị hợp đồng, mà còn là mức độ phụ thuộc ngày càng lớn của khu vực công Ireland vào các nhà cung cấp công nghệ Mỹ.

Khung mua sắm hiện tại của Ireland dành cho giấy phép và dịch vụ Microsoft có giá trị tối đa 350 triệu euro và sẽ hết hạn vào tháng 9/2027. Trong mua sắm công, “framework agreement” hay thỏa thuận khung là cơ chế cho phép cơ quan nhà nước mua sản phẩm, dịch vụ từ các nhà cung cấp đã được lựa chọn trước, giúp rút ngắn quy trình triển khai sau này. Tuy nhiên, điều gây tranh cãi là khung mới được thiết kế vẫn chỉ tập trung vào Microsoft, thay vì mở rộng để đánh giá các lựa chọn khác trên thị trường.

Tại quốc hội Ireland, đại diện phe đối lập đã chất vấn vì sao chính phủ không nghiêm túc xem xét các giải pháp thay thế Microsoft, trong bối cảnh nhiều nước châu Âu đang tìm cách giảm phụ thuộc công nghệ vào Mỹ. Những cái tên được nêu ra gồm LibreOffice, Collabora Online, Open-Xchange, Nextcloud, Thunderbird và openDesk. Đây chủ yếu là các giải pháp phần mềm nguồn mở — tức phần mềm có mã nguồn được công khai, cho phép tổ chức kiểm tra, tùy biến và triển khai linh hoạt hơn so với phần mềm độc quyền. Với khu vực công, nguồn mở thường được xem là công cụ quan trọng để tăng khả năng kiểm soát dữ liệu, giảm chi phí giấy phép và tránh bị “khóa” vào một nhà cung cấp duy nhất.

Khái niệm “chủ quyền số” đang ngày càng xuất hiện dày đặc trong các cuộc thảo luận chính sách tại châu Âu. Hiểu đơn giản, đây là khả năng một quốc gia hoặc tổ chức tự kiểm soát hạ tầng số, dữ liệu, phần mềm và dịch vụ quan trọng của mình mà không bị lệ thuộc quá mức vào doanh nghiệp hay chính phủ nước ngoài. Nỗi lo này tăng mạnh sau các căng thẳng địa chính trị gần đây, đặc biệt khi có những trường hợp dịch vụ số có thể bị hạn chế hoặc gián đoạn vì lệnh trừng phạt hay quyết định ngoài phạm vi châu Âu.

Một trong những chất xúc tác khiến tranh luận về chủ quyền số bùng lên là vụ việc liên quan đến Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC). Sau khi công tố viên trưởng Karim Khan bị chính phủ Mỹ áp lệnh trừng phạt, ông đã mất quyền truy cập vào các dịch vụ Microsoft phục vụ công việc. Microsoft cho biết ICC đã tự gỡ quyền truy cập của ông, nhưng truyền thông Hà Lan sau đó đưa tin hãng này từng nói với ICC rằng toàn bộ dịch vụ dành cho tổ chức có thể bị chấm dứt nếu tòa không khóa quyền truy cập của Khan. Vụ việc làm nổi bật rủi ro khi các tổ chức quốc tế hoặc cơ quan công quyền phụ thuộc vào nền tảng số do doanh nghiệp nước ngoài kiểm soát.

Những người kêu gọi Ireland đổi hướng đã viện dẫn các trường hợp cụ thể tại châu Âu. Bang Schleswig-Holstein của Đức gần đây đã chuyển khoảng 30.000 nhân viên từ hệ sinh thái Microsoft sang LibreOffice, Linux, Thunderbird và Open-Xchange, với kỳ vọng tiết kiệm hơn 15 triệu euro mỗi năm. Linux là hệ điều hành nguồn mở, thường được xem là lựa chọn thay thế cho Windows trong các môi trường cần tính tùy biến và kiểm soát cao. Trong khi đó, lực lượng hiến binh quốc gia Pháp cũng đã chuyển hơn 100.000 máy tính để bàn sang Linux và được cho là có thể tiết kiệm khoảng 500 triệu euro trong 15 năm. Những con số này đang được dùng như bằng chứng rằng chuyển đổi khỏi nền tảng độc quyền không chỉ là câu chuyện chính trị, mà còn có thể mang lại hiệu quả tài chính dài hạn.

Theo Gartner, đầu tư vào “sovereign cloud” tại Liên minh châu Âu có thể tăng gấp ba trong 5 đến 7 năm tới. “Sovereign cloud”, hay đám mây có chủ quyền, là mô hình dịch vụ điện toán đám mây được thiết kế để dữ liệu, hoạt động xử lý và quyền quản trị tuân thủ chặt chẽ luật pháp của một quốc gia hoặc khu vực cụ thể. Đây là phản ứng trực tiếp trước thực tế các nhà cung cấp châu Âu hiện chỉ chiếm khoảng 15% hạ tầng đám mây trong khu vực. Nói cách khác, phần lớn năng lực lưu trữ và xử lý dữ liệu của châu Âu vẫn đang nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài, chủ yếu là Mỹ.

Liên minh châu Âu đang đề xuất các biện pháp mua sắm mới, yêu cầu cơ quan nhà nước phải cân nhắc yếu tố chủ quyền số khi mở thầu. Các hướng dẫn đi kèm cũng nhằm khuyến khích sử dụng nhiều hơn các giải pháp nguồn mở thay cho phần mềm độc quyền. “Phần mềm độc quyền” là loại phần mềm mà mã nguồn, quyền sửa đổi và cách phân phối bị kiểm soát chặt bởi nhà cung cấp. Nếu các quy định này được áp dụng rộng rãi, những thương vụ công nghệ lớn trong khu vực công sẽ không còn chỉ được đánh giá dựa trên giá cả hay tính quen thuộc, mà còn phải xét đến khả năng tự chủ chiến lược của quốc gia.

Xu hướng tìm kiếm chủ quyền số không chỉ giới hạn trong khu vực công. Airbus mới đây thông báo chuyển các ứng dụng quan trọng nhất cho những khối lượng công việc nhạy cảm khỏi AWS sang Scaleway, một nhà cung cấp đám mây của Pháp. Trong lĩnh vực công nghệ, “workload” hay khối lượng công việc là tập hợp ứng dụng, dữ liệu và tác vụ xử lý chạy trên một hạ tầng nhất định. Việc Airbus di chuyển các workload nhạy cảm cho thấy những tập đoàn lớn cũng đang xem lại mức độ phụ thuộc vào các nền tảng đám mây Mỹ, nhất là với các hệ thống liên quan đến dữ liệu chiến lược.

Dù chính phủ Ireland cho biết họ muốn sớm công bố lại gói thầu Microsoft trong thời gian khả thi nhất, bối cảnh chính trị và công nghệ hiện đã khác trước. Câu hỏi không còn đơn thuần là có nên tiếp tục mua phần mềm của Microsoft hay không, mà là liệu một quốc gia thành viên EU có nên xây dựng hạ tầng số công dựa gần như hoàn toàn vào một nhà cung cấp ngoài châu Âu. Việc tạm dừng gói thầu 1 tỷ euro vì thế có thể trở thành phép thử lớn cho cách Ireland, và rộng hơn là châu Âu, định nghĩa lại an ninh công nghệ, hiệu quả chi tiêu công và quyền kiểm soát dữ liệu trong kỷ nguyên số.