California thông qua dự luật buộc máy in 3D phải chặn linh kiện súng in lậu, nhưng tranh cãi về quyền riêng tư và tính khả thi vẫn bùng nổ

Bang California vừa thông qua một dự luật gây tranh cãi, yêu cầu các hãng sản xuất máy in 3D tích hợp cơ chế phát hiện và ngăn chặn việc in ra các bộ phận súng. Trọng tâm của dự luật là một “thuật toán phát hiện bản thiết kế súng” — tức phần mềm có khả năng quét tệp in để nhận biết liệu mô hình đó có phải là súng hoặc linh kiện súng hay không. Nếu một mẫu máy in không hỗ trợ công nghệ này, sản phẩm đó sẽ bị cấm bán tại California. Tuy nhiên, dự luật vẫn còn phải đi qua Thượng viện bang và chờ Thống đốc Gavin Newsom ký ban hành hoặc phủ quyết.

Mục tiêu chính của dự luật là ngăn chặn cái gọi là “ghost gun”, hay “súng ma” — loại súng tự lắp ráp, thường không có số sê-ri nên rất khó truy vết. Trong bối cảnh công nghệ in 3D ngày càng phổ biến, người dùng có thể tự tạo ra một số bộ phận súng ngay tại nhà. Theo báo cáo của tổ chức Everytown for Gun Safety, số lượng súng ma in 3D xuất hiện tại hiện trường các vụ án ở Mỹ đã tăng tới 1.000% trong giai đoạn 2020-2024. Đây là lý do khiến các nhà lập pháp California muốn can thiệp trực tiếp vào chuỗi công nghệ, từ phần mềm đến phần cứng.

Điểm gây tranh cãi lớn nhất là dự luật yêu cầu một công nghệ chưa thực sự được mô tả đầy đủ. Theo nội dung hiện tại, thuật toán phải đủ tin cậy để chặn các bộ phận súng ma, đồng thời đủ khó bị qua mặt ngay cả với người dùng có trình độ kỹ thuật cao. Hệ thống này sẽ phải đọc nhiều định dạng tệp phổ biến trong in 3D như STL, CAD và các dạng mã hình học khác. STL là định dạng mô tả bề mặt 3D của vật thể, còn CAD là dữ liệu thiết kế hỗ trợ bằng máy tính, thường được dùng để tạo mô hình kỹ thuật chính xác. Về lý thuyết, công nghệ có thể được nhúng vào firmware — tức phần mềm điều khiển cấp thấp nằm trong thiết bị — hoặc tích hợp vào phần mềm chuẩn bị lệnh in trước khi máy bắt đầu hoạt động.

Sau làn sóng phản đối, các nhà lập pháp đã sửa đổi dự luật để không loại bỏ hoàn toàn các công cụ mã nguồn mở trong hệ sinh thái in 3D. Một khái niệm quan trọng ở đây là “splicer” hoặc “slicer” — phần mềm cắt mô hình 3D thành từng lớp mỏng và chuyển chúng thành lệnh để máy in thực hiện. Nhiều người dùng ưa chuộng các slicer mã nguồn mở vì tính linh hoạt và minh bạch. Theo bản sửa đổi, các phần mềm bên thứ ba vẫn có thể hoạt động, nhưng sẽ phải đáp ứng những biện pháp kỹ thuật như “handshake authentication”, tức cơ chế xác thực bắt tay giữa phần mềm và hệ thống được phê duyệt. Quá trình này thường là một phiên trao đổi mã hóa nhằm xác minh rằng phần mềm đang tuân thủ cùng bộ quy tắc an toàn. Dù vậy, giới phê bình lo ngại mô hình này có thể mở đường cho việc theo dõi hoạt động in của người dùng.

Ngay cả sau khi được chỉnh sửa, dự luật vẫn vấp phải phản ứng gay gắt từ cộng đồng in 3D. Nhiều chuyên gia đặt câu hỏi liệu một thuật toán có thể thực sự phân biệt được giữa các hình khối phổ thông như ống, khối chữ nhật hay chi tiết cơ khí thông thường với bộ phận có thể được dùng để lắp súng hay không. Đây là bài toán rất phức tạp, bởi cùng một hình dạng cơ bản có thể phục vụ nhiều mục đích hoàn toàn hợp pháp. Các nhà phê bình cũng cho rằng chỉ cần chỉnh sửa nhẹ tệp thiết kế, đổi tên chi tiết hoặc thay đổi cấu trúc mô hình, người dùng có thể né tránh hệ thống phát hiện.

Tổ chức bảo vệ quyền số Electronic Frontier Foundation, thường gọi tắt là EFF, cho rằng mối nguy không chỉ nằm ở súng in 3D mà còn ở tiền lệ pháp lý mà dự luật tạo ra. Theo lập luận này, nếu bang có thể buộc thiết bị dân dụng phải chặn một loại vật thể nhất định dựa trên thuật toán, thì nguyên tắc tương tự hoàn toàn có thể được mở rộng sang các lĩnh vực khác. Ví dụ, các công ty sở hữu bản quyền có thể muốn ngăn người dùng in các mô hình liên quan đến nhân vật có bản quyền như đồ lưu niệm hay phụ kiện. Xa hơn nữa, những chính quyền hà khắc có thể tận dụng công nghệ tương tự để chặn việc sản xuất các biểu tượng, vật dụng hay công cụ bị xem là nhạy cảm về chính trị.

Nếu được ký thành luật với tên gọi Firearm Printing Prevention Act, bang California sẽ bắt đầu công bố tiêu chuẩn hiệu năng cho thuật toán vào ngày 1/1/2028. Đến 1/3/2028, bang phải ban hành hướng dẫn triển khai cho nhà sản xuất. Từ 1/7/2028, các hãng muốn bán máy in 3D tại California sẽ phải nộp bản cam kết cho từng mẫu máy, xác nhận rằng thiết bị tuân thủ quy định mới. Đến 1/9/2028, bang sẽ công bố danh sách các mẫu máy đạt chuẩn và cập nhật ít nhất mỗi quý. Bắt đầu từ 1/3/2029, việc bán phần cứng không tuân thủ sẽ chính thức bị cấm. Các nhà bán lẻ vi phạm có thể bị phạt dân sự tới 25.000 USD cho mỗi trường hợp.

Dự luật không dừng ở việc quản lý nhà sản xuất. Những ai bị phát hiện cố ý vô hiệu hóa, gỡ bỏ hoặc lách công nghệ chặn in linh kiện súng cũng có thể đối mặt với cáo buộc tội nhẹ. Điều này cho thấy California đang muốn kiểm soát toàn bộ vòng đời sử dụng thiết bị, từ lúc máy được bán ra cho đến khi người dùng vận hành nó. Tuy nhiên, chính cách tiếp cận này lại càng làm dấy lên lo ngại rằng máy in 3D trong tương lai có thể trở thành một nền tảng bị khóa chặt, nơi người dùng mất dần quyền kiểm soát đối với thiết bị mà họ đã mua.

Về bản chất, dự luật của California là phép thử lớn đối với ngành công nghệ sản xuất cá nhân. Nó đặt ra câu hỏi liệu các thiết bị sáng tạo như máy in 3D có nên được tích hợp cơ chế kiểm soát nội dung ngay từ thiết kế hay không. Một bên xem đây là bước đi cần thiết để đối phó với sự gia tăng của súng ma không thể truy vết. Bên còn lại cho rằng việc ép phần cứng và phần mềm phải tự động kiểm duyệt vật thể là con đường nguy hiểm, vừa khó thực hiện về mặt kỹ thuật, vừa đe dọa quyền riêng tư, tính mở và quyền sở hữu thiết bị. Dù kết cục ra sao, cuộc tranh luận này nhiều khả năng sẽ không dừng lại ở California mà còn lan sang toàn bộ thị trường in 3D tại Mỹ và xa hơn nữa.