Châu Âu muốn thoát phụ thuộc công nghệ Mỹ: điểm nghẽn nằm ở đám mây, danh tính số và mua sắm công

Châu Âu đang đẩy mạnh nỗ lực giảm phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ Mỹ, trong bối cảnh “chủ quyền số” – tức khả năng tự kiểm soát hạ tầng, dữ liệu, phần mềm và các quyết định công nghệ quan trọng – ngày càng được xem là một vấn đề quyền lực địa chính trị. Động lực mới xuất hiện sau hàng loạt căng thẳng xuyên Đại Tây Dương, đặc biệt khi các lệnh trừng phạt từ Mỹ cho thấy dịch vụ số có thể trở thành công cụ gây áp lực chính trị. Một báo cáo dài 137 trang của Nicolas Roux, kỹ sư hệ thống tại phòng thí nghiệm hàng không vũ trụ ONERA của Pháp, đã phác họa những điểm yếu cốt lõi trong hệ sinh thái công nghệ châu Âu và cách khu vực này có thể giảm mức độ phơi nhiễm trước ảnh hưởng từ bên ngoài.

Tính cấp bách của vấn đề tăng mạnh sau sự cố liên quan đến Công tố viên Karim Khan của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC). Theo báo cáo, các dịch vụ Microsoft dành cho ông Khan đã bị đình chỉ trong bối cảnh lệnh trừng phạt của Mỹ, qua đó làm dấy lên lo ngại rằng một tổ chức châu Âu hoặc quốc tế có thể bị gián đoạn hoạt động chỉ vì phụ thuộc vào nhà cung cấp chịu sự điều chỉnh của luật Mỹ. Dù Microsoft phủ nhận việc tự ý ra quyết định, vụ việc vẫn trở thành ví dụ điển hình cho rủi ro “ngoại lực pháp lý”, tức khi luật pháp của một quốc gia có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hạ tầng số đang phục vụ tổ chức ở nơi khác.

Theo Roux, điểm dễ tổn thương nhất của châu Âu hiện nay nằm ở IAM, viết tắt của Identity and Access Management, hay quản lý danh tính và quyền truy cập. Đây là lớp công nghệ xác thực người dùng là ai và họ được phép vào hệ thống nào. Trong hoạt động thường ngày, IAM gần như vô hình, nhưng khi gặp sự cố, toàn bộ tổ chức có thể bị khóa khỏi email, tài liệu, ứng dụng nội bộ và dịch vụ số. Báo cáo cho rằng thị trường IAM doanh nghiệp hiện bị các công ty Mỹ như Microsoft, Ping Identity, IBM, Okta, Oracle hay CyberArk thống trị, trong khi hầu như không có nhà cung cấp châu Âu đáng kể nào hiện diện ở các tầng cạnh tranh chính.

Một phần lớn cơ quan và doanh nghiệp châu Âu đang sử dụng Microsoft 365, bộ ứng dụng văn phòng và cộng tác phổ biến. Theo mặc định, nền tảng này vận hành cùng Entra ID – dịch vụ nhận diện số của Microsoft, trước đây gắn với Azure Active Directory. Điều đó đồng nghĩa lớp xác thực cốt lõi của tổ chức thường nằm trong tay một nhà cung cấp Mỹ. Báo cáo cảnh báo đây là dạng phụ thuộc đặc biệt nguy hiểm: tổ chức không nhận ra mức độ lệ thuộc khi chi phí tăng hay hiệu năng giảm, mà chỉ nhận ra khi quyền truy cập bị cắt. Vì vậy, IAM được ví như một “kill switch” – công tắc có thể khiến cả hệ thống ngừng vận hành gần như ngay lập tức.

Báo cáo nhắc đến Keycloak như một giải pháp IAM mã nguồn mở có thể được triển khai tại châu Âu. Mã nguồn mở nghĩa là phần mềm có mã lập trình công khai, cho phép tổ chức tự kiểm soát, tùy biến và triển khai mà không phụ thuộc hoàn toàn vào một hãng duy nhất. Tuy nhiên, Roux cho rằng chỉ tự lưu trữ hệ thống ở một đám mây châu Âu vẫn chưa giải quyết được bài toán lớn hơn: xác thực liên tổ chức. Nếu các bộ ngành, nhà thầu hay cơ quan đối tác vẫn dùng Entra ID, chuỗi xác thực giữa các bên vẫn mặc nhiên đi qua hạ tầng Microsoft. Khi chịu áp lực, thứ đổ vỡ đầu tiên sẽ là khả năng cộng tác an toàn với bên ngoài.

Theo phân tích, thị trường đang thiếu một nhà cung cấp IAM châu Âu ở dạng dịch vụ quản trị trọn gói, đủ mức cam kết dịch vụ để khu vực công có thể mua sắm qua các cơ chế hiện hữu. Nhưng ngay cả khi có thêm sản phẩm, châu Âu vẫn cần một tầng liên kết rộng hơn: khung liên bang danh tính số cho khu vực công. “Liên bang danh tính” có thể hiểu là cơ chế cho phép nhiều tổ chức tin cậy lẫn nhau trong việc xác thực người dùng, dựa trên các giao thức mở và khả năng tương tác sẵn có. Nói cách khác, châu Âu không chỉ cần phần mềm mới, mà cần một bộ quy tắc chung bắt buộc để các cơ quan nhà nước có thể kết nối với nhau mà không phải đi qua nền tảng Mỹ.

Ngoài danh tính số, báo cáo cũng chỉ ra sự thống trị áp đảo của các hãng Mỹ trong thị trường điện toán đám mây. Điện toán đám mây là mô hình thuê tài nguyên tính toán, lưu trữ, cơ sở dữ liệu hay phần mềm qua Internet thay vì tự vận hành máy chủ riêng. Vấn đề, theo Roux, không nằm đơn thuần ở việc thuê máy chủ của AWS, Microsoft Azure hay Google Cloud, mà ở chỗ các tổ chức đã xây dựng ứng dụng xoay quanh những dịch vụ đặc thù của từng nền tảng. Ví dụ, Lambda là dịch vụ chạy mã không máy chủ của AWS; BigQuery là công cụ phân tích dữ liệu quy mô lớn của Google; còn Azure Cognitive là nhóm dịch vụ AI của Microsoft. Những thành phần này thường không có bản thay thế trực tiếp, khiến việc rời nền tảng trở nên tốn kém và phức tạp.

Roux cho rằng việc đặt mục tiêu xây dựng một bản sao hoàn chỉnh của AWS tại châu Âu là đặt sai câu hỏi. AWS đã phát triển danh mục dịch vụ khổng lồ trong hơn 20 năm, dựa trên nguồn vốn gần như vô hạn và một thị trường nội địa khổng lồ, thống nhất. Châu Âu không có cùng điều kiện lịch sử đó. Vì vậy, câu hỏi phù hợp hơn là: ở từng lớp công nghệ cụ thể, một tổ chức thực sự cần gì và liệu đã có phương án châu Âu đủ tin cậy hay chưa. Cách tiếp cận này thực tế hơn nhiều so với việc cố tái tạo toàn bộ siêu nền tảng của Mỹ.

Báo cáo ghi nhận châu Âu không hoàn toàn trắng tay. Những cái tên như OVHcloud và Scaleway của Pháp, hay Hetzner, IONOS và STACKIT của Đức đã hiện diện trên thị trường. Tuy vậy, khu vực này vẫn còn ba điểm yếu đáng kể. Thứ nhất là các khối lượng công việc nâng cao, như pipeline AI/ML được quản lý sẵn. AI/ML là viết tắt của trí tuệ nhân tạo và học máy; còn pipeline là chuỗi công cụ tự động hóa xử lý dữ liệu, huấn luyện và triển khai mô hình. Thứ hai là quy mô: doanh thu năm 2024 của OVHcloud chỉ tương đương khoảng 0,9% doanh thu AWS công bố. Thứ ba là khả năng phối hợp giữa các nền tảng châu Âu, vốn hiện vẫn hoạt động khá tách biệt, thiếu tính liên thông.

Một trong những chìa khóa mà báo cáo nhấn mạnh là interoperability, tức khả năng tương tác giữa các hệ thống khác nhau. Nếu các nhà cung cấp châu Âu cùng hỗ trợ tiêu chuẩn mở, cơ quan nhà nước có thể kết hợp nhiều dịch vụ từ nhiều bên thay vì bị khóa vào một nhà cung cấp duy nhất. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi các tổ chức phải thay đổi tư duy kiến trúc công nghệ, chấp nhận thiết kế hệ thống theo hướng phân tán và linh hoạt hơn, thay vì ưu tiên sự tiện lợi của mô hình “một nhà cung cấp làm tất cả”. Đây là lựa chọn khó, nhưng là nền tảng để xây dựng đám mây có chủ quyền thực sự.

Dù xuất phát điểm thấp, thị trường “sovereign cloud” – đám mây có chủ quyền, nghĩa là hạ tầng và dữ liệu được vận hành theo yêu cầu pháp lý, an ninh và kiểm soát của quốc gia hoặc khu vực – đang tăng tốc rõ rệt tại châu Âu. Theo Gartner, chi tiêu của châu Âu cho hạ tầng và dịch vụ sovereign cloud sẽ tăng hơn ba lần từ 6,9 tỷ USD năm 2025 lên 23,1 tỷ USD vào năm 2027. Xu hướng này cho thấy doanh nghiệp và khu vực công đang bắt đầu cân nhắc nhà cung cấp địa phương cho các khối lượng công việc mới, trong khi vẫn tìm cách xử lý độ phức tạp của việc di chuyển các hệ thống cũ.

Báo cáo cho rằng lời giải không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở chính sách công nghiệp và mua sắm công. Khi chính phủ và cơ quan nhà nước ưu tiên đặt hàng các giải pháp đáp ứng tiêu chí chủ quyền số, họ có thể tạo ra cầu thị trường đủ lớn để nuôi dưỡng hệ sinh thái nội khối. Liên minh châu Âu cũng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy các quy định về dữ liệu, cạnh tranh, minh bạch thuật toán và thuế theo hướng giảm sự lệ thuộc vào các nền tảng ngoại khối. Cuối tháng 5, Ủy ban châu Âu được cho là sẽ công bố gói chính sách về chủ quyền công nghệ, có thể gắn với quỹ năng lực cạnh tranh trị giá 234 tỷ euro, trong đó có 20 tỷ euro dành cho hạ tầng AI và các điều khoản trách nhiệm an ninh chuỗi cung ứng số.

Con đường này sẽ không dễ đi. Roux dẫn lại nghiên cứu của Corporate Europe Observatory và LobbyControl, cho thấy ngành công nghệ đã chi kỷ lục 151 triệu euro cho hoạt động vận động hành lang tại EU, tăng một phần ba chỉ trong hai năm. Theo nghiên cứu này, các tập đoàn Big Tech hiện có số nhà vận động hành lang toàn thời gian tại Brussels còn nhiều hơn số nghị sĩ Nghị viện châu Âu. Điều đó cho thấy cuộc đua chủ quyền số không chỉ là vấn đề sản phẩm nào tốt hơn, mà còn là cuộc cạnh tranh về ảnh hưởng chính sách, tiêu chuẩn và định hình thị trường.

Báo cáo khép lại bằng một thông điệp thực dụng: châu Âu không nhất thiết phải đánh bại hoàn toàn Big Tech Mỹ để giành lại chủ quyền số. Điều cần thiết là xây dựng được các lựa chọn thay thế đáng tin cậy ở từng lớp của “stack” công nghệ – tức toàn bộ chồng lớp từ hạ tầng, danh tính, nền tảng cho tới ứng dụng. So sánh với ngành hàng không, châu Âu từng mất hàng chục năm để Airbus vươn lên đối trọng với Boeing. Công nghệ số có thể cũng là một cuộc chơi dài hơi như vậy. Nhưng nếu không bắt đầu từ bây giờ, châu Âu sẽ tiếp tục mắc kẹt trong vòng xoáy của những quyết định mua sắm tưởng như hợp lý ở cấp từng tổ chức, nhưng lại dẫn tới sự phụ thuộc ngày càng sâu ở cấp toàn khu vực.