Chính phủ Anh siết giám sát Fujitsu: vẫn có tên trong các gói mua sắm tỷ bảng nhưng bị chặn tìm khách hàng công mới

Chính phủ Anh cho biết Fujitsu đã cam kết sẽ không sử dụng các “framework” mua sắm công để tiếp cận khách hàng mới trong khu vực công, trong thời gian lệnh tạm ngừng tự nguyện tham gia đấu thầu của hãng vẫn còn hiệu lực. “Framework” là cơ chế mua sắm cho phép các cơ quan nhà nước chọn nhà cung cấp đã được phê duyệt sẵn theo các điều khoản thống nhất, giúp rút ngắn quy trình đấu thầu, nhưng việc có tên trong danh sách này không đồng nghĩa chắc chắn sẽ nhận được hợp đồng.

Trước đó, Fujitsu vẫn giành được vị trí trong một số framework lớn của chính phủ Anh, bao gồm Digital Outcomes and Specialists 7 (DOS7) trị giá tối đa 14,9 tỷ bảng, Technology Services 4 trị giá tới 19,08 tỷ bảng và Transport Technology khoảng 2,3 tỷ bảng. DOS7 là chương trình chuyên cho các dịch vụ số và chuyên gia công nghệ, còn Technology Services 4 tập trung vào các dịch vụ CNTT quy mô lớn cho khu vực công. Việc một nhà cung cấp đang chịu sức ép vì bê bối vẫn lọt vào các danh sách này đã làm dấy lên nhiều câu hỏi tại Quốc hội Anh.

Chủ tịch Ủy ban Kinh doanh và Thương mại của Hạ viện Anh, Liam Byrne, đã gửi thư yêu cầu chính phủ làm rõ liệu Fujitsu có thể dùng các framework này để theo đuổi công việc từ các khách hàng công mới hay không. Ông cũng muốn biết chính phủ đã trao đổi gì với doanh nghiệp Nhật Bản về việc tham gia framework và cách tuân thủ lệnh tự hạn chế đấu thầu. Động thái này phản ánh lo ngại rằng framework, vốn là một “đường băng” mua sắm đã được chuẩn hóa, có thể trở thành kênh gián tiếp để Fujitsu tiếp tục mở rộng hiện diện trong khu vực công.

Trong thư được công bố tuần này, Nghị sĩ Mark Ferguson, Thứ trưởng Nghị viện thuộc Cabinet Office, cho biết việc được đưa vào framework của Cơ quan Thương mại Chính phủ Anh, hay GCA, không làm mất hiệu lực cam kết của Fujitsu. GCA, cơ quan thay thế Crown Commercial Service, là đơn vị quản lý các framework mua sắm trung ương và thu khoản phí 1% trên doanh số phát sinh qua hệ thống này. Theo ông Ferguson, Fujitsu đã bảo đảm với GCA rằng lệnh tạm dừng tự nguyện áp dụng đầy đủ cho cả các “call-off contract” phát sinh từ framework. “Call-off contract” có thể hiểu là hợp đồng cụ thể được ký dựa trên một framework có sẵn, khi cơ quan nhà nước thực sự đặt mua dịch vụ hoặc sản phẩm.

Theo giải thích từ Cabinet Office, các quan chức GCA đang duy trì liên lạc thường xuyên với Fujitsu để giám sát hoạt động của hãng trong các framework. Chính phủ Anh nói rằng cho đến nay, nhà cung cấp này vẫn tuân thủ các hạn chế tự áp đặt đối với việc tham gia đấu thầu. Tuy nhiên, tuyên bố này chủ yếu dựa trên cơ chế giám sát hành chính và cam kết từ doanh nghiệp, trong bối cảnh niềm tin công chúng với Fujitsu vẫn chưa phục hồi hoàn toàn.

Nguyên nhân khiến mọi động thái của Fujitsu bị soi kỹ nằm ở vụ bê bối Horizon, một trong những sai lầm tư pháp nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại của Anh. Horizon là hệ thống EPOS, viết tắt của Electronic Point of Sale, tức hệ thống điểm bán hàng điện tử, kết hợp với nền tảng tài chính hậu trường để xử lý giao dịch và sổ sách cho mạng lưới bưu cục. Hệ thống này được triển khai từ thập niên 1990 bởi ICL, công ty công nghệ Anh khi đó do Fujitsu nắm cổ phần chi phối và sau đó mua lại hoàn toàn vào năm 1998.

Trong giai đoạn 1999 đến 2015, Bưu điện Anh đã truy tố 700 quản lý bưu cục địa phương trong các vụ việc có thể sử dụng bằng chứng từ Horizon; gần 300 vụ khác do các cơ quan khác khởi xướng. Nhiều người sau đó được xác định là bị kết án oan, cuộc sống và gia đình bị tàn phá nặng nề. Cuộc điều tra công khai theo luật định, tức statutory inquiry, được khởi động từ năm 2021 và hiện vẫn tiếp diễn. Báo cáo đầu tiên của cuộc điều tra cho biết gia đình của ít nhất 13 người tin rằng cái chết do tự sát của họ có liên quan đến những gì họ trải qua với Horizon và Bưu điện Anh. Fujitsu đã lên tiếng xin lỗi về vai trò của mình trong vụ việc.

Vào tháng 1/2024, Fujitsu tự nguyện cam kết sẽ không tham gia đấu thầu các hợp đồng với khách hàng chính phủ mới cho đến khi cuộc điều tra về Horizon kết thúc. Đây không phải lệnh cấm pháp lý do nhà nước áp đặt, mà là một “voluntary moratorium” – tức lệnh hoãn hoặc đóng băng tự nguyện do chính doanh nghiệp đưa ra. Điểm gây tranh cãi là dù cam kết như vậy, Fujitsu vẫn tiếp tục xuất hiện trong các framework lớn, vốn về bản chất là cánh cửa để tiếp cận các cơ hội mua sắm tương lai.

Những nghi ngờ càng tăng khi hồi tháng 4/2025 xuất hiện thông tin Fujitsu đã giành hợp đồng trị giá 125 triệu bảng để xây dựng hệ thống đăng ký đất đai mới cho Bộ Tài chính Bắc Ireland, một khách hàng chính phủ mới. Khi đó, Fujitsu giải thích rằng họ đã được chọn là “preferred bidder” từ năm 2023, tức nhà thầu ưu tiên trước khi lệnh tự hạn chế có hiệu lực. Trong quy trình mua sắm công, “preferred bidder” là đơn vị được lựa chọn ở giai đoạn cuối để tiến tới ký kết, dù hợp đồng chính thức có thể được hoàn tất sau đó.

Fujitsu từng nói trong thư năm 2024 rằng hãng sẽ xem xét việc tiếp tục tham gia các quy trình mua sắm đã khởi động trước thời điểm moratorium bắt đầu. Công ty cũng nêu rằng họ chỉ đấu thầu cho khách hàng chính phủ mới nếu được yêu cầu làm vậy. Tuy nhiên, chính quyền Bắc Ireland sau đó xác nhận rằng họ không hề yêu cầu Fujitsu tiếp tục tham gia đấu thầu cho hợp đồng nói trên. Đáng chú ý, thư mới từ ông Ferguson không giải thích rõ cách chính phủ đối chiếu vụ việc này với cam kết tự nguyện mà Fujitsu đã đưa ra. Vì thế, dù London khẳng định đang kiểm soát tình hình, câu hỏi về mức độ chặt chẽ và minh bạch trong cơ chế giám sát vẫn chưa hoàn toàn được giải đáp.