Chính phủ Anh từng bác đề xuất buộc NATS bồi hoàn cho hãng bay trước khi sự cố CNTT khiến 2.000 chuyến bị hủy

Chỉ vài tuần trước khi sự cố công nghệ nghiêm trọng làm tê liệt một phần bầu trời Anh, chính phủ nước này đã phản đối đề xuất buộc NATS — nhà cung cấp dịch vụ kiểm soát không lưu quốc gia — phải hoàn trả cho các hãng hàng không khoản tiền bồi thường hành khách phát sinh từ lỗi của mình. Quyết định này nay bị soi xét lại sau khi khoảng 2.000 chuyến bay bị hủy, ảnh hưởng tới xấp xỉ 330.000 hành khách. NATS, viết tắt của National Air Traffic Services, là đơn vị điều phối lưu lượng máy bay trong không phận Anh; đây là hạ tầng số và vận hành cốt lõi của ngành hàng không, nên bất kỳ trục trặc nào cũng có thể lan rộng rất nhanh.

Cơ quan Hàng không Dân dụng Anh (CAA) cho biết sự cố của NATS nhiều khả năng được xếp vào nhóm “extraordinary circumstances”, tức “tình huống bất thường” theo quy định về quyền hành khách. Khái niệm pháp lý này thường chỉ các biến cố nằm ngoài khả năng kiểm soát trực tiếp của hãng bay, vì vậy hành khách vẫn phải được hỗ trợ như ăn ở hoặc sắp xếp lại hành trình, nhưng có thể không đủ điều kiện nhận tiền bồi thường cho việc chậm hoặc hủy chuyến nếu nguyên nhân xuất phát trực tiếp từ sự cố hệ thống. Nói cách khác, gánh nặng chăm sóc khách vẫn đặt lên vai hãng hàng không, còn trách nhiệm tài chính sâu hơn lại trở thành vấn đề gây tranh cãi.

Điều khiến vụ việc gây bức xúc mạnh là đây không phải sự cố đơn lẻ. Trong ba năm qua, NATS đã ba lần gặp lỗi máy tính nghiêm trọng, bắt đầu từ đợt gián đoạn lớn vào tháng 8/2023 từng làm ảnh hưởng tới hàng trăm nghìn hành khách. NATS cho biết đã khắc phục lỗi kỹ thuật mới nhất, nhưng cũng cảnh báo hiệu ứng dây chuyền đối với lịch bay có thể kéo dài nhiều ngày. Trong các hệ thống kiểm soát không lưu hiện đại, chỉ một lỗi phần mềm, lỗi xử lý dữ liệu chuyến bay hoặc sự cố đồng bộ hệ thống cũng có thể khiến nhà điều hành phải giảm năng lực khai thác để đảm bảo an toàn, từ đó dẫn tới chậm chuyến và hủy chuyến trên diện rộng.

Tại Hạ viện Anh, nghị sĩ Luke Taylor của đảng Dân chủ Tự do nhấn mạnh rằng chính phủ đã bác bỏ sửa đổi luật ngay trong giai đoạn dự luật Bảo vệ người tiêu dùng hàng không và Cải cách quản lý còn được thảo luận tại Thượng viện. Khi đó, Lord Young of Cookham đề xuất bổ sung điều khoản buộc NATS phải hoàn trả cho các hãng hàng không khoản bồi thường đã chi cho hành khách nếu lỗi hủy chuyến bắt nguồn từ NATS. Tuy nhiên, chính phủ phản đối và sửa đổi này sau đó bị rút lại. Taylor cho rằng sau “lần thất bại lớn thứ ba của hệ thống quản lý không phận trong ba năm”, luật cần được sửa để ngăn tái diễn. Ông thậm chí tuyên bố NATS “không còn phù hợp với nhiệm vụ”, hàm ý cấu trúc vận hành hiện tại không đáp ứng được yêu cầu của một hạ tầng quốc gia trọng yếu.

NATS hiện hoạt động theo mô hình đối tác công – tư, hay public-private partnership, tức nhà nước và khu vực tư nhân cùng sở hữu và tham gia vận hành. Chính phủ Anh nắm 49% cổ phần, trong khi một liên danh các hãng hàng không sở hữu 42%. Mô hình này thường được kỳ vọng kết hợp tính ổn định của khu vực công với hiệu quả vận hành của khu vực tư, nhưng trong bối cảnh sự cố lặp lại, giới quan sát đang đặt câu hỏi liệu cơ chế trách nhiệm và đầu tư nâng cấp công nghệ của NATS có đủ mạnh hay không.

Bộ trưởng Giao thông Heidi Alexander cho biết bà đã yêu cầu CAA tiến hành một cuộc rà soát độc lập để xác định nguyên nhân sự cố và nộp báo cáo trong vòng 6 tháng. Đồng thời, NATS bị yêu cầu gửi bản tường trình ban đầu cho CAA trong vòng một tuần. Một cuộc “independent review”, hay đánh giá độc lập, thường có ý nghĩa quan trọng vì kết quả không chỉ dừng ở việc tìm lỗi kỹ thuật mà còn có thể xem xét quy trình quản trị, khả năng dự phòng hệ thống và mức độ sẵn sàng ứng phó khủng hoảng. Đáng chú ý, bà Alexander nói thẳng rằng bà “không tin đây là vấn đề không thể tránh khỏi”, cho thấy chính phủ nghiêng về khả năng sự cố có thể đã được ngăn chặn nếu chuẩn bị tốt hơn.

Trong thông báo mới nhất, NATS nói hoạt động hiện đã ổn định và đơn vị này đang phối hợp với các hãng hàng không cùng sân bay để hỗ trợ quá trình khôi phục mạng bay. Công ty cũng lặp lại lời xin lỗi tới hành khách, hãng bay và nhà khai thác sân bay bị ảnh hưởng, đồng thời hứa mở điều tra toàn diện sau khi ưu tiên trước mắt là bảo đảm an toàn cho các chuyến bay trong ngày. Tuy nhiên, phản ứng từ thị trường hàng không gay gắt hơn nhiều. Ryanair kêu gọi Tổng giám đốc NATS Martin Rolfe từ chức sau “thêm một lần nữa hệ thống ATC của Anh thất bại”. ATC là viết tắt của Air Traffic Control, tức kiểm soát không lưu — mạng lưới con người và phần mềm chịu trách nhiệm hướng dẫn máy bay cất cánh, hạ cánh và di chuyển an toàn trong không phận.

Wizz Air cũng chỉ trích mạnh mẽ, cho rằng hành khách lại một lần nữa phải chịu chậm và hủy chuyến vì một thất bại hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của hãng bay. Theo hãng này, một nhà cung cấp hạ tầng quốc gia then chốt không thể liên tục khiến cả hệ thống hàng không rơi vào trạng thái đình trệ, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm mùa hè. Vụ việc đang làm dấy lên tranh luận lớn hơn về độ bền của hạ tầng số trong lĩnh vực hàng không: từ phần mềm điều phối chuyến bay, cơ sở dữ liệu kế hoạch bay cho tới các cơ chế dự phòng khi hệ thống chính gặp lỗi. Khi gián đoạn công nghệ không còn là sự cố hiếm gặp mà trở thành rủi ro lặp lại, áp lực cải tổ NATS và siết trách nhiệm pháp lý gần như chắc chắn sẽ còn tăng trong thời gian tới.