Công đoàn lớn nhất Anh yêu cầu người lao động phải được lên tiếng trước khi AI vào nơi làm việc

Tổ chức Trades Union Congress (TUC) – liên đoàn công đoàn lớn nhất tại Anh – đang kêu gọi chính phủ buộc doanh nghiệp phải cho người lao động quyền tham gia thương lượng trước khi triển khai trí tuệ nhân tạo (AI) tại nơi làm việc. Theo TUC, chính phủ hiện tỏ ra rất hào hứng với AI, nhưng vẫn thiếu một kế hoạch thực tế để bảo vệ những người sẽ phải làm việc cùng các hệ thống này. Trong thư gửi các bộ trưởng phụ trách AI và Tương lai việc làm, lãnh đạo TUC nhấn mạnh chính sách AI cần dựa trên ba trụ cột: người lao động phải có tiếng nói, có quyền lợi rõ ràng và được chia sẻ công bằng giá trị mà công nghệ mới tạo ra.

Điểm đáng chú ý là TUC không kêu gọi cấm AI trong công sở. Thay vào đó, tổ chức này phản đối việc doanh nghiệp đơn phương quyết định giao những phần việc nào cho máy móc mà không tham khảo ý kiến nhân viên. TUC đặc biệt nhắc tới các công nghệ “algorithmic” – tức hệ thống ra quyết định dựa trên thuật toán, có thể dùng để phân ca, chấm điểm hiệu suất hoặc sàng lọc nhân sự – cùng các công nghệ giám sát. Theo công đoàn, khi những công cụ này ảnh hưởng trực tiếp đến công việc, thu nhập hay điều kiện lao động, người lao động cần có quyền thương lượng trước khi chúng được áp dụng.

Thông điệp của TUC nhắm khá rõ vào các doanh nghiệp đang xem AI chủ yếu như công cụ tăng năng suất và giảm chi phí nhân sự. Công đoàn cho rằng người lao động không nên bị coi là “đầu vào” có thể bị tối thiểu hóa nhờ AI để phục vụ lợi nhuận ngắn hạn. Theo lập luận này, việc áp dụng AI công bằng và hiệu quả phải bắt đầu từ việc thừa nhận kinh nghiệm thực tế của nhân viên, thay vì để ban lãnh đạo hoặc hệ thống tự động hóa quyết định thay họ. Nói cách khác, AI không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là vấn đề quản trị doanh nghiệp và phân chia lợi ích.

TUC cho rằng cách chính phủ Anh xử lý các công nghệ giám sát và hệ thống ra quyết định bằng thuật toán sẽ là bài kiểm tra đầu tiên cho cam kết bảo vệ người lao động. Đây là nhóm công nghệ dễ gây tranh cãi vì có thể tác động đến phẩm giá nghề nghiệp, quyền riêng tư và điều kiện làm việc. Ví dụ, một nền tảng giám sát có thể theo dõi thời gian làm việc, tốc độ xử lý tác vụ hoặc mức độ tương tác trên máy tính; còn hệ thống tự động có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá hiệu suất mà không phải lúc nào cũng minh bạch. TUC muốn người lao động có quyền đàm phán rõ ràng với doanh nghiệp trong các trường hợp như vậy.

Để củng cố lập luận, TUC dẫn ra các quốc gia Bắc Âu như một ví dụ tích cực. Theo tổ chức này, đây là khu vực có mức độ ứng dụng AI cao nhưng người lao động cũng có sức mạnh thể chế lớn hơn, nghĩa là họ có vị thế tốt hơn để tham gia định hình cách công nghệ được đưa vào công việc. Nhờ đó, nhân viên có xu hướng cởi mở hơn với AI. Ngược lại, TUC chỉ trích mô hình tại Mỹ, nơi sự bùng nổ của AI bị mô tả là chương trình nghị sự hỗn loạn do các tỷ phú công nghệ dẫn dắt, trong khi phần của cải chảy về phía người lao động ngày càng giảm.

Ngoài tác động kinh tế, TUC còn cảnh báo về hệ quả chính trị nếu người lao động bắt đầu nhìn AI như một công cụ để cắt việc làm, giảm lương hoặc làm suy yếu quyền thương lượng tập thể. Theo công đoàn, nếu người dân không cảm nhận được rằng họ đang được hưởng lợi từ làn sóng công nghệ mới, sự gián đoạn do AI gây ra – dù là thực tế hay chỉ là cảm nhận – có thể bị các lực lượng cực hữu khai thác. Đây là lời nhắc rằng AI không chỉ là động cơ tăng trưởng, mà còn là vấn đề xã hội rộng lớn hơn, liên quan đến niềm tin, công bằng và sự ổn định của thị trường lao động.

Trong bối cảnh chính phủ Anh đang đặt cược mạnh vào AI như động lực tăng trưởng kinh tế, thông điệp từ TUC khá trực diện: quá trình chuyển đổi số tại nơi làm việc không thể chỉ do doanh nghiệp và công nghệ dẫn dắt. Người lao động cần được tham gia từ sớm, đặc biệt khi AI, machine learning (học máy – nhánh của AI cho phép hệ thống học từ dữ liệu để đưa ra dự đoán hoặc quyết định) và các công cụ tự động hóa ngày càng can thiệp sâu vào vận hành doanh nghiệp. Nếu chính phủ muốn AI thực sự thúc đẩy tăng trưởng bền vững, họ sẽ phải chứng minh rằng lợi ích từ công nghệ không chỉ thuộc về giới chủ hay các công ty công nghệ, mà còn đến được với chính những con người đang làm việc mỗi ngày.