David Potter qua đời ở tuổi 82: Người đặt Psion vào lòng bàn tay và mở đường cho kỷ nguyên smartphone

David Potter, nhà tiên phong sinh tại Nam Phi và là gương mặt có ảnh hưởng lớn của ngành công nghệ Anh, đã qua đời ngày 28/6, chỉ sáu ngày trước sinh nhật lần thứ 83. Ông được biết đến nhiều nhất với vai trò sáng lập Psion, công ty đứng sau những chiếc máy tính bỏ túi từng định hình cách con người làm việc di động từ thập niên 1980 đến 2000. Nhưng di sản của Potter không chỉ dừng ở phần cứng nhỏ gọn: ông còn góp phần đặt nền móng cho SSD, hệ điều hành di động hiện đại và làn sóng smartphone đầu tiên.

Trước khi Psion trở thành cái tên gắn liền với thiết bị cầm tay, công ty này từng phát triển phần mềm cho các máy tính gia đình đời đầu của Sinclair Research như ZX80, ZX81 và ZX Spectrum. Đây là những mẫu máy tính phổ thông rất sớm tại Anh, góp phần đưa tin học đến gần người dùng đại chúng. Psion cũng tạo ra bộ phần mềm XChange cho Sinclair QL, sau đó được đưa sang nền tảng DOS dưới tên PC-Four. Tuy nhiên, Potter sớm nhận ra thị trường máy tính gia đình biến động quá nhanh và thiếu tính bền vững dài hạn. Từ đó, ông chuyển hướng sang hai mảng mới: phần mềm ứng dụng và máy tính cầm tay, một ý tưởng khi ấy còn rất táo bạo.

Năm 1984, Psion tung ra dòng Organizer, rồi tiếp nối bằng Organizer II vào năm 1986. Thiết bị này nổi bật nhờ hai khe cắm cho bộ nhớ SSD có thể thay thế. Ở đây, SSD không mang nghĩa ổ đĩa tốc độ cao như trên laptop hiện đại, mà là dạng bộ nhớ thể rắn không dùng linh kiện cơ học, giúp lưu dữ liệu bền hơn và phù hợp cho thiết bị di động. Đến năm 1989, Psion giới thiệu dòng máy MC với thiết kế hoàn toàn dùng linh kiện thể rắn, trước khi thu nhỏ công nghệ đó thành Psion Series 3 vào năm 1991. Series 3 trở thành cú hích lớn, bán được hàng triệu máy và chứng minh rằng máy tính bỏ túi có thể là công cụ làm việc thực thụ chứ không chỉ là món đồ công nghệ lạ mắt.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Potter nằm ở phần mềm. Psion phát triển hệ điều hành đồ họa riêng cho thiết bị của mình, ban đầu là EPOC16, sau đó tiến lên EPOC32 cho Psion Series 5. Đây là hệ điều hành 32-bit chạy trên kiến trúc Arm, được viết bằng C++, và có khả năng thời gian thực, tức phản hồi các tác vụ quan trọng trong khung thời gian rất ngắn và ổn định. Về sau, EPOC32 được đổi tên thành Symbian. Với nhiều người dùng di động thế hệ đầu, Symbian chính là trái tim của smartphone trước khi iPhone và Android thống trị thị trường. Nói cách khác, Potter không chỉ làm máy tính bỏ túi, ông còn góp phần định nghĩa nền tảng phần mềm cho điện thoại thông minh thời kỳ sơ khai.

Những người từng làm việc tại Psion cho biết công ty này có văn hóa kỹ thuật rất đặc biệt: phần cứng, ứng dụng và hệ điều hành đều được phát triển nội bộ từ đầu. Cách làm này ngày nay thường được gọi là tích hợp dọc, nghĩa là một công ty kiểm soát nhiều lớp công nghệ cốt lõi thay vì phụ thuộc vào đối tác bên ngoài. Psion thậm chí còn sử dụng custom silicon, tức chip thiết kế riêng, để tối ưu điện năng và hiệu năng. Trong bối cảnh hiện nay, đây là chiến lược mà nhiều người liên tưởng đến Apple, nhưng Psion đã theo đuổi từ nhiều thập niên trước.

Potter cũng nổi tiếng với những thương vụ đầu tư vừa táo bạo vừa nhiều nghịch lý. Năm 2000, ông bán lượng cổ phiếu Psion trị giá 12,6 triệu bảng, chỉ để rồi chứng kiến giá trị số cổ phiếu đó tăng gấp bốn trong vài tháng sau. Ông từng đùa rằng tín hiệu mua tốt nhất với cổ phiếu Psion là lúc chính ông bán ra. Dù vậy, Potter cũng có những dự báo sắc bén. Khi Psion bán cổ phần tại Symbian cho Nokia vào năm 2004, ông cảnh báo Linux là một mối đe dọa đang lớn dần. Linux là hệ điều hành mã nguồn mở, tức phần mềm có mã lập trình được công khai để cộng đồng cùng phát triển và chỉnh sửa. Nhìn lại, nhận định đó tỏ ra rất chính xác khi mô hình mã nguồn mở ngày càng ảnh hưởng sâu rộng tới ngành di động và hạ tầng công nghệ.

Sinh ngày 4/7/1943 tại East London, thuộc tỉnh Eastern Cape của Nam Phi, Potter có tuổi thơ nhiều biến động. Ông sang Đại học Cambridge nhờ học bổng Beit, học khoa học tự nhiên rồi lấy bằng tiến sĩ vật lý toán tại Imperial College. Trong thời gian giảng dạy vật lý ứng dụng, ông bắt đầu phát triển phần mềm mô phỏng các hiện tượng phi tuyến trên những máy mainframe đời đầu. Mainframe là các hệ thống máy tính cỡ lớn, cực đắt đỏ, thường phục vụ nghiên cứu hoặc doanh nghiệp lớn. Chính trải nghiệm với những “cỗ máy khổng lồ” này đã đưa ông đến với vi xử lý, lĩnh vực mà ông tin sẽ làm thay đổi thế giới.

Trước khi thành danh trong công nghệ, Potter đã rèn tư duy kinh doanh từ các khoản đầu tư cá nhân. Sau thời gian sống tại Los Angeles và giảng dạy ở UCLA, ông quay lại Anh giữa lúc nền kinh tế bắt đầu hồi phục. Một trong những thương vụ nổi tiếng nhất của ông lại đến từ thị trường chăn lông vũ. Nhận thấy người Anh đi trượt tuyết về có thể sẽ chuộng duvet hơn chăn truyền thống, ông nghiên cứu kỹ một công ty sản xuất trong ngành, thậm chí ngồi ở quán rượu gần nhà máy để trò chuyện với công nhân và đánh giá hoạt động thực tế. Khoản đầu tư này tăng giá mạnh, mang lại cho ông vốn và bài học thương trường để khởi động Psion năm 1980. Ban đầu, ông muốn đặt tên công ty là Potter Scientific Instruments, viết tắt thành PSI, nhưng do tên đã được dùng, ông thêm cụm “Or Nothing” để tạo thành PSION.

Câu chuyện của David Potter cũng gắn chặt với gia đình và các cộng sự thân thiết. Em cùng mẹ khác cha của ông, Colly Myers, là nhân vật quan trọng tại Psion, từng viết module bảng tính Abacus trong bộ XChange và tham gia xây dựng phần lớn kernel ban đầu của EPOC32. Kernel là nhân hệ điều hành, lớp phần mềm cốt lõi quản lý tài nguyên phần cứng và điều phối hoạt động của toàn bộ thiết bị. Về sau, Myers trở thành lãnh đạo tại Psion rồi CEO của Symbian. Ngoài kinh doanh, Potter còn hoạt động mạnh trong giáo dục, từ thiện và truyền thông độc lập thông qua Quỹ David và Elaine Potter, cũng như việc cứu tổ chức openDemocracy khỏi phá sản vào năm 2013.

Potter rời công ty do mình sáng lập vào năm 2009, nhưng ảnh hưởng của ông không hề biến mất. Năm 2017, ông còn đầu tư vào Planet Computers và giữ vai trò chủ tịch danh dự; công ty này sản xuất mẫu máy tính bỏ túi Gemini với bàn phím được cấp phép từ Psion. Nhiều cựu nhân viên nhớ về ông như một nhà tư tưởng sâu sắc, người lắng nghe tốt và có khả năng truyền cảm hứng hiếm có. Với ngành công nghệ, David Potter là minh chứng rằng những ý tưởng tưởng như ngách — như máy tính nằm gọn trong lòng bàn tay — đôi khi lại trở thành nền móng cho cả một kỷ nguyên. Từ Psion Organizer đến Symbian, dấu vết của ông vẫn hiện diện trong cách thế giới hình dung về điện toán di động ngày nay.