ICANN tiếp tục can thiệp để bảo vệ AFRINIC giữa vòng xoáy kiện tụng và tranh chấp tài nguyên Internet tại châu Phi

ICANN, tổ chức điều phối toàn cầu các định danh duy nhất của Internet như tên miền và địa chỉ IP, vừa một lần nữa can thiệp vào vụ việc liên quan đến AFRINIC — cơ quan đăng ký Internet khu vực (Regional Internet Registry, viết tắt là RIR) phụ trách phân bổ tài nguyên số cho 54 quốc gia ở châu Phi và khu vực Ấn Độ Dương. Tòa án Tối cao Mauritius gần đây đã cho phép ICANN tham gia với tư cách một bên trong hồ sơ yêu cầu giải thể AFRINIC, động thái cho thấy vụ việc không còn đơn thuần là tranh chấp doanh nghiệp địa phương mà đã chạm tới hạ tầng cốt lõi của Internet khu vực.

Những rối ren của AFRINIC đã kéo dài nhiều năm, trong đó một phần xuất phát từ các vấn đề quản trị nội bộ và cáo buộc sai phạm. Tuy nhiên, trong 5 năm gần đây, tâm điểm xung đột là cuộc đối đầu phức tạp với thành viên Cloud Innovation. Vụ tranh chấp này từng đẩy AFRINIC vào tình trạng bị đặt dưới quyền quản tài, tức hoạt động của tổ chức được giám sát bởi một bên được tòa chỉ định nhằm ổn định tình hình. Sau đó, bên quản tài đã tổ chức bầu cử mới cho AFRINIC vào tháng 6/2025, nhưng cuộc bỏ phiếu bị đình chỉ rồi hủy bỏ sau khi xuất hiện cáo buộc rằng một số phiếu ủy quyền đã được sử dụng mà không có sự đồng ý hoặc thậm chí không có sự biết trước của các thành viên.

Sau khi cuộc bầu cử bị hủy, ICANN từng cảnh báo rằng diễn biến này có thể khiến AFRINIC bị xem xét về mức độ tuân thủ sứ mệnh của mình. Đáp lại, Cloud Innovation tuyên bố sẽ theo đuổi hành động pháp lý nhằm giải thể AFRINIC với tư cách pháp nhân và chuyển giao chức năng của tổ chức này sang một khuôn khổ khác mà họ cho là đáng tin cậy hơn. Nay, ICANN tiếp tục được tòa chấp thuận tham gia vụ kiện đó. Theo ICANN, mục tiêu của họ là giúp tòa án hiểu đúng vai trò đặc biệt của AFRINIC và bản chất của các tài nguyên mà tổ chức này quản lý. Cơ quan này nhấn mạnh rằng các tài nguyên đánh số Internet do AFRINIC phân bổ — chủ yếu là địa chỉ IP và ASN, tức số hiệu hệ tự trị dùng để định tuyến lưu lượng giữa các mạng lớn trên Internet — không phải tài sản sở hữu của AFRINIC, vì vậy không thể bị coi là tài sản để phân chia trong một thủ tục giải thể.

Amin Dayekh, kỹ sư mạng và nhà hoạt động về quản trị Internet tại Nigeria, hoan nghênh sự can thiệp mới của ICANN. Theo ông, một RIR như AFRINIC không thể bị nhìn nhận như một doanh nghiệp thông thường, bởi dù tư cách pháp lý của nó nằm ở Mauritius, chức năng của nó lại mang tính hệ thống đối với Internet toàn cầu. Ông cho rằng khi một tổ chức như vậy đứng trước nguy cơ thanh lý, quản tài hoặc bất ổn tài nguyên, vấn đề không còn giới hạn trong tranh chấp giữa các bên trước tòa. Việc ICANN tham gia, theo Dayekh, sẽ giúp tòa nhìn thấy vai trò của cơ quan đăng ký Internet trước khi chỉ nhìn nó như một công ty, đồng thời làm rõ chức năng điều phối công cộng thay vì biến quy trình xét xử thành cuộc đấu chính trị.

Song song với vụ kiện giải thể, AFRINIC và Cloud Innovation còn va chạm ở một hồ sơ khác liên quan đến Larus Limited, công ty có trụ sở tại Hong Kong chuyên cho thuê IPv4. IPv4 là phiên bản địa chỉ Internet phổ biến lâu nay, nhưng do không gian địa chỉ đã gần cạn kiệt nên các giao dịch cho thuê và chuyển nhượng ngày càng trở nên nhạy cảm. Trong thông cáo ngày 7/5, Larus công bố ra mắt nền tảng “cho thuê IPv4 bên thứ nhất”, nói rằng mô hình này được hậu thuẫn bởi một “cấu trúc duy trì vị thế cổ đông theo lệnh tòa”. Theo mô tả của Larus, Cloud Innovation đóng vai trò như trục vận hành ở phía cơ quan đăng ký, còn Larus là nền tảng trực tiếp làm việc với khách hàng. Hai công ty này có chung CEO là doanh nhân Lu Heng.

AFRINIC nhanh chóng phản ứng. Trong thông cáo ngày 9/5, tổ chức này khẳng định lệnh tòa ngày 11/6/2025 không hề thiết lập, công nhận hay tạo ra bất kỳ “cấu trúc duy trì vị thế cổ đông theo lệnh tòa” nào liên quan đến AFRINIC. Đến ngày 15/5, AFRINIC cho biết Tòa án Tối cao Mauritius đã ban hành lệnh tạm thời yêu cầu Cloud Innovation cùng các đơn vị liên quan ngừng phát hành hoặc phổ biến các tuyên bố bị cho là gán sai cho tòa án việc đã phê duyệt, xác nhận hoặc hợp thức hóa hoạt động cho thuê hay thương mại hóa tài nguyên IP do AFRINIC phân bổ. Lệnh này cũng yêu cầu gỡ bỏ mọi nội dung ám chỉ rằng tòa Mauritius đã cho phép việc cho thuê, kiếm tiền từ, chuyển nhượng hoặc khai thác thương mại các địa chỉ IP đó.

Cả Larus lẫn Cloud Innovation đều chỉ trích động thái trên. Đại diện Larus nói công ty chưa từng tuyên bố rằng Tòa án Tối cao Mauritius đã phê chuẩn bất kỳ sản phẩm khách hàng, mô hình cho thuê IPv4, cơ chế kiếm tiền, chuyển nhượng hay hợp đồng thương mại nào của họ. Trong khi đó, Cloud Innovation cho biết họ chưa được tống đạt chính thức lệnh tạm thời bị AFRINIC nhắc tới và chỉ biết về vấn đề này thông qua các thông cáo công khai cũng như truyền thông. Công ty cũng nhấn mạnh rằng đây không phải phán quyết cuối cùng, không quyết định tính hợp pháp của việc cho thuê IPv4, không xác định quyền sở hữu IP, không đảo ngược vị thế thành viên trong sổ đăng ký của Cloud Innovation, và cũng không kết luận gì về mô hình kinh doanh của Larus.

Tình hình càng phức tạp khi Number Resource Society, hay NRS — một nhóm vận động hành lang trong lĩnh vực quản trị tài nguyên số nhưng bị nhiều bên xem là khó xác định rõ vai trò — cũng nhập cuộc. NRS công bố một bản chỉ trích dài, đồng thời đề cập tới đợt tham vấn cộng đồng gần đây của AFRINIC về việc rà soát điều lệ. Một trong các tổ chức tham gia xem xét điều lệ là Hiệp hội Nhà cung cấp Dịch vụ Internet Nam Phi, gọi tắt là ISPA. Trong email ngày 8/5, NRS cáo buộc ISPA đã soạn thảo một bộ điều lệ mới có thể tước đi những quyền khiến các tổ chức thực sự là thành viên AFRINIC.

Đáp lại, ISPA cho biết họ không có một “kế hoạch điều lệ” như NRS mô tả. Thay vào đó, nhóm pháp lý của ISPA tại Mauritius chỉ được giao rà soát điều lệ hiện tại của AFRINIC để xác định những điểm xung đột với luật công ty sở tại. Kết quả rà soát cho thấy các Resource Members — tức các tổ chức được AFRINIC cấp phát địa chỉ IP và ASN — lại không phải là Registered Members theo luật Mauritius. Sự lệch pha này, theo ISPA, khiến nhiều quyền mà điều lệ AFRINIC trao cho Resource Members có thể bị thách thức về mặt pháp lý. ISPA đề xuất sửa điều lệ theo hướng làm rõ rằng chỉ các giám đốc AFRINIC mới là Registered Members, đồng thời bổ sung cơ chế “Community Resolutions”, tức các nghị quyết cộng đồng, để các thành viên nhận tài nguyên vẫn có thể tham gia vào quản trị tổ chức. ISPA thừa nhận đây chỉ là một trong các hướng xử lý và đều có cả ưu lẫn nhược điểm.

NRS sau đó tiếp tục phản bác ISPA và kêu gọi thành lập một thực thể mới để đại diện cho các thành viên AFRINIC. Trong lúc đó, phiên điều trần liên quan đến lệnh gỡ nội dung dự kiến diễn ra vào ngày 28/5, còn tiến trình tham vấn điều lệ AFRINIC và đơn xin giải thể do Cloud Innovation thúc đẩy vẫn tiếp tục tại tòa Mauritius. Với việc ICANN chính thức tham gia vụ kiện, cuộc khủng hoảng của AFRINIC đang trở thành phép thử lớn cho mô hình quản trị Internet đa bên — mô hình mà nhiều chính sách hạ tầng số toàn cầu dựa vào, trong đó các chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức kỹ thuật và cộng đồng cùng tham gia điều phối thay vì để một thực thể duy nhất kiểm soát. Kết quả của vụ việc có thể tạo ra tác động sâu rộng không chỉ với châu Phi mà còn với cách thế giới nhìn nhận quyền quản lý và khai thác các tài nguyên Internet thiết yếu.