ICE chi 25 triệu USD để mở rộng thiết bị quét sinh trắc học: từ khuôn mặt đến mống mắt, tranh cãi quyền riêng tư lại nóng lên

Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đang đẩy mạnh giám sát sinh trắc học với một hợp đồng trị giá khoảng 25,1 triệu USD dành cho Bi2 Technologies. Theo tóm tắt hợp đồng do Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) công bố, ICE sẽ nhận 1.570 thiết bị nhận dạng sinh trắc học có khả năng xác định danh tính bằng dấu vân tay, quét mống mắt và nhận diện khuôn mặt. Sinh trắc học là phương pháp xác thực con người dựa trên đặc điểm cơ thể hoặc hành vi riêng biệt, như vân tay, khuôn mặt hay mắt, nên thường được xem là công cụ nhận dạng rất mạnh nhưng cũng cực kỳ nhạy cảm về quyền riêng tư.

Dữ liệu mua sắm cho thấy các máy quét này có thể được triển khai cả ở dạng di động lẫn cố định. Điều đó đồng nghĩa nhân viên ICE có thể sử dụng chúng ngoài hiện trường hoặc tại các điểm kiểm tra. Quan trọng hơn, thiết bị cho phép truy cập vào hệ thống Inmate Recognition and Identification System, viết tắt là IRIS, của Bi2. Đây là nền tảng đối sánh sinh trắc học, tức hệ thống so sánh dữ liệu thu được từ một cá nhân với kho dữ liệu có sẵn để tìm trùng khớp. Theo thông tin hợp đồng, IRIS liên kết với hơn 5 triệu hồ sơ đặt chỗ, bắt giữ và giam giữ từ 47 bang của Mỹ. Hệ thống này còn có thể truy cập thông tin bằng lái xe và biển số phương tiện, mở rộng đáng kể phạm vi theo dõi và nhận diện.

Điểm đáng chú ý là thương vụ này được thực hiện theo hình thức mua sắm từ một nguồn duy nhất, tức không mời các nhà cung cấp khác cạnh tranh. ICE giải thích rằng năng lực của Bi2 là “không đối thủ nào sánh được”. Cơ quan này cũng viện dẫn một hợp đồng trước đó ký năm ngoái, trị giá 4,6 triệu USD, như một giai đoạn thử nghiệm công nghệ trên quy mô nhỏ hơn. Trong lĩnh vực mua sắm công, hợp đồng không qua đấu thầu thường gây chú ý vì có thể làm dấy lên câu hỏi về tính minh bạch, hiệu quả chi tiêu và mức độ đánh giá độc lập đối với công nghệ được chọn.

Theo hợp đồng tài khóa 2025, có hiệu lực đến cuối tháng 9 năm nay, ICE từng được cấp quyền truy cập tương tự vào cơ sở dữ liệu IRIS và công nghệ quét sinh trắc học, nhưng mới chỉ triển khai 200 thiết bị trên toàn nước Mỹ. Với hợp đồng mới, tổng số máy có thể đạt 1.770 thiết bị vào cuối tháng 5/2027. Mức tăng này cho thấy dự án không còn ở quy mô thử nghiệm mà đang tiến gần tới triển khai rộng khắp. Khi số lượng thiết bị tăng mạnh, tác động của hệ thống giám sát sinh trắc học tới đời sống công cộng cũng sẽ lớn hơn rất nhiều.

Quét mống mắt là kỹ thuật nhận dạng dựa trên hoa văn độc nhất trong phần có màu của mắt. So với nhận diện khuôn mặt, quét mống mắt thường được xem là chính xác hơn trong nhiều điều kiện vì đặc điểm này rất khó thay đổi theo thời gian. Tuy nhiên, chính độ chính xác cao lại khiến công nghệ trở nên nhạy cảm: nếu dữ liệu bị lạm dụng hoặc rò rỉ, người dùng gần như không thể “đổi” mống mắt như đổi mật khẩu. Việc đưa máy quét mắt ra hiện trường và kết nối trực tiếp với kho dữ liệu thực thi pháp luật vì thế làm dấy lên lo ngại rằng hoạt động nhận diện có thể diễn ra nhanh, âm thầm và trên quy mô lớn.

Dù các hợp đồng với Bi2 chưa tạo làn sóng phản ứng mạnh như một số chương trình giám sát khác của ICE, giới quan sát cho rằng việc triển khai đại trà máy quét mắt có thể sớm châm ngòi tranh cãi mới. Trước đó, các thượng nghị sĩ đảng Dân chủ đã chỉ trích việc ICE sử dụng những công nghệ như Mobile Fortify. Đây là một ứng dụng di động được cho là từng được DHS sử dụng để nhận diện những người bị nghi vi phạm luật di trú và có thể cả người biểu tình. Các nhà lập pháp cảnh báo rằng những công cụ như vậy có thể thiếu chính xác, mang thiên lệch thuật toán và tạo ra “hiệu ứng lạnh”, tức khiến người dân ngại thực hiện các quyền tự do dân sự hợp pháp vì sợ bị theo dõi.

Về mặt kỹ thuật, các hệ thống đối sánh sinh trắc học giúp cơ quan chức năng xác minh danh tính nhanh hơn, đặc biệt trong các tình huống cần xử lý tại chỗ. Nhưng khi công nghệ này kết nối với hồ sơ bắt giữ, dữ liệu nhà tù, bằng lái xe và biển số xe, ranh giới giữa hỗ trợ điều tra và giám sát diện rộng trở nên mờ nhạt. Những người chỉ trích lo ngại rằng một mạng lưới thiết bị di động có thể biến không gian công cộng thành nơi danh tính cá nhân bị kiểm tra liên tục mà không cần sự đồng ý rõ ràng. Tính đến nay, cả ICE lẫn DHS đều chưa đưa ra phản hồi cho các câu hỏi liên quan đến thương vụ mới.