Intel bị chất vấn về ưu đãi thuế: Ai trả giá cho các nhà máy chip?

Những nhà máy chip thường được kỳ vọng mang đến vốn đầu tư lớn và việc làm công nghệ cao. Nhưng một báo cáo mới của tổ chức phi lợi nhuận Good Jobs First đặt câu hỏi: các địa phương có đang trả giá quá đắt để giữ chân Intel?

Theo báo cáo công bố ngày 28/10/2026, các khoản miễn, giảm thuế tài sản dành cho Intel khiến những cộng đồng nơi hãng đặt cơ sở tại Oregon và New Mexico hụt hơn 1,2 tỷ USD nguồn thu kể từ năm 2015. Tổ chức này cho rằng trường học, vốn phụ thuộc vào ngân sách địa phương, chịu phần lớn tác động.

Đây là những ước tính và nhận định của Good Jobs First, tổ chức hoạt động nhằm thúc đẩy trách nhiệm giải trình trong các chính sách phát triển kinh tế. Trọng tâm tranh luận không chỉ là quy mô ưu đãi, mà còn là việc chúng tiếp tục được duy trì tại những cơ sở Intel đã vận hành suốt nhiều thập kỷ.

Tại Oregon, Good Jobs First cho biết Intel được miễn ít nhất 1,14 tỷ USD thuế tài sản thông qua Chương trình Đầu tư Chiến lược, thường được gọi là SIP. Đây là cơ chế ưu đãi thuế nhằm khuyến khích các dự án đầu tư lớn. Theo báo cáo, các trường học tại Hillsboro hụt 891 triệu USD nguồn thu trong giai đoạn 2017–2025. Cũng trong giai đoạn đó, Intel nộp 552,4 triệu USD dưới dạng các khoản phí tại Oregon.

Tại New Mexico, báo cáo ước tính những khoản miễn thuế tài sản gắn với trái phiếu doanh thu công nghiệp, hay IRB, khiến ngân sách bỏ lỡ 99,6 triệu USD kể từ năm 2017. IRB là công cụ tài chính mà chính quyền có thể sử dụng để hỗ trợ dự án công nghiệp, đi kèm các ưu đãi về thuế.

Hệ thống trường công Rio Rancho được ước tính hụt 43,4 triệu USD trong chín năm 2017–2025. Trong cùng thời gian, Intel thực hiện 41,6 triệu USD thanh toán bắt buộc thay cho thuế, được phân chia cho các chính quyền địa phương liên quan. Những khoản thanh toán này cần được nhìn nhận cùng với số thuế được miễn để đánh giá đầy đủ tác động ngân sách.

Lập luận chính của Good Jobs First nằm ở khoảng cách giữa mục tiêu hỗ trợ đầu tư, tạo việc làm và diễn biến thực tế. Theo ước tính của tổ chức, Intel đã cắt giảm hơn 4.700 lao động tại Oregon và New Mexico trong ba năm qua, giữa lúc tập đoàn tái cơ cấu và đối mặt với các khoản thua lỗ lớn. Con số này chỉ là một phần trong tổng số nhân sự Intel cắt giảm.

Các cơ sở tại Hillsboro và Rio Rancho không phải những dự án bắt đầu từ con số không. Chúng đã có nhà xưởng, hạ tầng và lực lượng lao động chuyên môn. Vì vậy, báo cáo đặt vấn đề liệu ưu đãi thuế còn thực sự thúc đẩy đầu tư mới, hay đang hỗ trợ những quyết định kinh doanh Intel vốn vẫn sẽ thực hiện.

Trong ngành bán dẫn, nhà máy chế tạo chip thường được gọi là “fab”. Đây là cơ sở sản xuất các vi mạch bằng những quy trình cực kỳ chính xác và tốn kém. Chi phí đầu tư lớn khiến ưu đãi công trở thành công cụ thu hút phổ biến, nhưng cũng làm nổi bật câu hỏi về lợi ích mà cộng đồng nhận lại.

Good Jobs First còn lưu ý rằng Intel nhận hỗ trợ ở cấp liên bang thông qua Đạo luật CHIPS, chính sách của Mỹ nhằm thúc đẩy nghiên cứu và sản xuất bán dẫn trong nước. Tuy nhiên, cấu trúc hỗ trợ này đã thay đổi đáng kể.

Dưới chính quyền Biden, Intel ban đầu được trao gói tài trợ 7,86 tỷ USD; khoảng 2,2 tỷ USD được cho là đã giải ngân. Chính quyền Trump sau đó điều chỉnh cách tiếp cận, đạt thỏa thuận trị giá 8,9 tỷ USD để đổi lấy 10% cổ phần phổ thông của Intel, tức loại cổ phần đại diện cho quyền sở hữu thông thường trong doanh nghiệp.

Thỏa thuận gồm khoảng 5,7 tỷ USD còn lại từ nguồn tiền CHIPS và 3,2 tỷ USD thuộc chương trình Secure Enclave, phục vụ sản xuất bán dẫn cho quân đội. Do có phần hỗ trợ chuyển thành khoản đầu tư đổi lấy cổ phần, không thể xem toàn bộ số tiền này đơn thuần là tài trợ không hoàn lại.

Phản hồi về báo cáo, Intel cho biết hãng phối hợp chặt chẽ với chính quyền tại những khu vực hoạt động để tận dụng các ưu đãi hỗ trợ nghiên cứu, phát triển và sản xuất bán dẫn tiên tiến. Công ty không cung cấp thêm chi tiết ngoài thông tin trong các báo cáo thường niên.

Kristan Wong Karinen, nhà phân tích và tác giả báo cáo của Good Jobs First, cho rằng ưu đãi thuế phải khuyến khích đầu tư thay vì trở thành dòng hỗ trợ công kéo dài hàng chục năm. Theo bà, lãnh đạo địa phương cần chất vấn vì sao những khoản ưu đãi tại các cơ sở lâu năm vẫn cần thiết, nhất là khi doanh nghiệp còn được tiếp cận hỗ trợ liên bang.

Bài học mà tổ chức này muốn gửi tới các địa phương đang tìm cách thu hút nhà máy chip là phải kiểm tra tính cần thiết của ưu đãi, thay vì mặc nhiên coi miễn, giảm thuế là điều kiện bắt buộc. Đằng sau cuộc đua giành dự án bán dẫn là bài toán phân bổ nguồn lực: lợi ích đầu tư cần được cân nhắc cùng nguồn thu dành cho trường học và các dịch vụ công.