Iran bắt đầu nối lại Internet toàn cầu sau 88 ngày gián đoạn, nhưng nhiều câu hỏi vẫn bỏ ngỏ

Iran đang từng bước khôi phục kết nối với Internet toàn cầu sau 88 ngày lưu lượng mạng sụt giảm xuống mức gần như bằng không. Theo các tổ chức theo dõi hạ tầng mạng như NetBlocks và Cloudflare, lưu lượng dữ liệu ra vào nước này đã tăng mạnh trở lại ngay sau khi Phó tổng thống Mohammad Reza Aref tuyên bố trên X rằng “bước đầu tiên hướng tới quyền truy cập không gian mạng tự do nhưng có kiểm soát” đã được thực hiện. Cloudflare, nhà cung cấp hạ tầng Internet và bảo mật nổi tiếng, vận hành công cụ Radar để quan sát xu hướng lưu lượng toàn cầu theo thời gian thực, nhờ đó có thể phát hiện rõ thời điểm Iran tái kết nối.

Đợt gián đoạn bắt đầu sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi tháng 2, khiến lưu lượng Internet quốc tế của nước này rơi xuống chỉ còn khoảng 1% so với thông thường. Chính phủ Iran khi đó cho biết việc chặn kết nối ra bên ngoài là biện pháp an ninh quốc gia. Trong bối cảnh xung đột hoặc bất ổn nội bộ, việc ngắt Internet thường được các chính phủ sử dụng để hạn chế dòng thông tin ra thế giới, đồng thời làm khó những bên có ý định tiến hành tấn công mạng. Tuy nhiên, Tehran không giải thích cụ thể vì sao lại chọn thời điểm này để mở lại kết nối.

Điểm đặc biệt của sự kiện lần này không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở cách Iran duy trì một hệ thống truy cập có chọn lọc trong suốt thời gian phong tỏa. Nhà phân tích Internet Doug Madory nhận định đây là trường hợp đáng chú ý hơn cả đợt Libya ngắt mạng sáu tháng năm 2011, vì dân số Iran lớn hơn rất nhiều. Ông cho rằng Iran đã áp dụng mô hình “whitelisting” — tức chỉ cho phép một nhóm người dùng hoặc tổ chức nằm trong “danh sách trắng” được truy cập Internet — hoặc cái gọi là “tiered internet”, nghĩa là Internet phân tầng, nơi các cấp độ quyền truy cập khác nhau được phân bổ tùy đối tượng. Theo mô hình này, các cơ quan nhà nước, quân đội hoặc tổ chức được ưu tiên vẫn có thể online, trong khi phần lớn người dân bị chặn khỏi mạng toàn cầu.

Kentik, công ty chuyên về “network observability” — lĩnh vực quan sát và đo lường hoạt động mạng nhằm phát hiện sự cố, tắc nghẽn hoặc gián đoạn — cho rằng đây là vụ ngắt kết nối Internet kéo dài nhất kể từ sau sự kiện Libya năm 2011. Khái niệm “outage-watchers” dùng để chỉ các tổ chức hoặc chuyên gia theo dõi sự cố mạng trên quy mô lớn, thường dựa vào dữ liệu định tuyến, lưu lượng và khả năng truy cập dịch vụ từ nhiều khu vực khác nhau. Việc Iran tái xuất hiện trên các biểu đồ lưu lượng toàn cầu vì thế được xem là tín hiệu rất rõ cho thấy cánh cửa kết nối quốc tế đang mở lại, dù chưa hoàn toàn bình thường.

Dù lưu lượng đã tăng, NetBlocks nhận định cơ chế lọc nội dung tại Iran vẫn còn hiệu lực, chỉ là hiện có thể được lách qua trong một số trường hợp. “Lọc nội dung” ở đây là việc nhà mạng hoặc cơ quan quản lý chặn truy cập tới website, ứng dụng hoặc dịch vụ trực tuyến nhất định. Tổ chức này cũng ghi nhận chính quyền Iran hiện đã hạn chế quyền truy cập vào WhatsApp, dịch vụ nhắn tin thuộc Meta. Điều đó cho thấy việc nối lại Internet không đồng nghĩa với việc người dân được tự do truy cập đầy đủ mọi nền tảng quốc tế.

Trong phát biểu công khai, Phó tổng thống Aref cho rằng việc khôi phục kết nối sẽ giúp các “dịch vụ thông minh” vận hành thông suốt hơn và gỡ bỏ rào cản đối với phát triển dựa trên tri thức cũng như năng lực khoa học. Cụm từ “dịch vụ thông minh” thường ám chỉ các hệ thống số như chính phủ điện tử, nền tảng trực tuyến, dịch vụ tự động hóa hoặc ứng dụng sử dụng dữ liệu để tối ưu vận hành. Tuy nhiên, giới quan sát cho biết nội bộ chính quyền Iran được cho là có chia rẽ về việc có nên khôi phục Internet hay không. Vì thế, quyết định mở lại mạng lúc này có thể phản ánh sự thay đổi trong cân bằng chính trị, an ninh hoặc áp lực kinh tế, thay vì chỉ đơn thuần là một bước đi kỹ thuật.